تیوال | سید حسین رسولی (نویسنده و مترجم تئاتر و سینما) درباره نمایش فرشته تاریخ: نگاهی به نمایش «فرشته تاریخ» محمد رضایی راد روایت
S3 : 15:27:51
نگاهی به نمایش «فرشته تاریخ» محمد رضایی راد
روایت شکست


نویسنده: سیدحسین رسولی

والتر بنیامین می نویسد: «قهرمان مدرن، قهرمان نیست؛ او ادای قهرمان را در می آورد.» از سوی دیگر، دو سرتو می نویسد: «شاید دقیقا خرده بورژوا باشد که به ظهور قهرمان گرایی جدید از پیش آگاه است؛ آن هم قهرمان پروری عظیم و جمعی. هنرها هم الگوی آن است.»

این روزها نمایش «فرشته تاریخ» به نویسندگی و کارگردانی محمد رضایی راد در تئاتر شهر روی صحنه رفته است؛ نمایشی که قهرمان آن والتر بنیامین، فیلسوف آلمانی- یهودی است. از همان ابتدا اتاقی را می بینیم که بنیامین آخرین نفس های زندگی خود را در 27 سپتامبر 1940 در آن کشید و در نهایت دست به خودکشی زد. رابطه این فیلسوف مارکسیست با برتولت برشت کارگردان و نظریه پرداز آلمانی و همچنین معشوقه اش و بازپرس گشتاپو، محور اساسی نمایش است. شخصیت های ... دیدن ادامه » مهم دیگری مانند تئودور آدورنو در زندگی بنیامین بودند که از نمایش حذف شده اند. بنیامین جمله جالبی دارد که می گوید: «عصر حاضر می تواند بازندگان تاریخ را از شکست شان نجات دهد». با این حال رضایی راد تلاش کرده است تا «روایت شکست» را انتخاب کند. کارگردان مدام بین زندگی بنیامین و سقراط (فیلسوف یونان باستان) پل می زند و خودکشی هر دو را از جانب نخبه کشی نظام های سلطه گر و تمامیت طلب تفسیر می کند. کارگردان حتی به اندیشه های فاشیستی ایرانی هم پل می زند و بازپرس گشتاپو سخنانی درباره اپرای کوروش و شکوه و جلال او می گوید. رضایی راد به رژیم صهیونیستی هم می پردازد و ردپای هیتلریسم را در زندگی روزمره این نظام خون ریز جست وجو می کند. رضایی راد به هیچ نوع زیبایی شناسی باج نمی دهد. اگر واژگان نمایشنامه او را تحلیل گفتمان کنیم، در می یابیم که او مدام از مارکسیسم، تاریخ و دیالکتیک می گوید. 180 دقیقه نمایش با فضایی ثابت و زمان هایی از گذشته و روابط انسانی را شاهد هستیم که با حالتی نوستالژیک در برابر بنیامین زنده می شوند. نکته اینجاست که خود بنیامین اعتقاد دارد قهرمان مدرن، ادای قهرمان را در می آورد پرسش این است که چرا رضایی راد خود بنیامین را برای قهرمان نمایش خود انتخاب کرده است؟ چرا مدام به سقراط و نخبه کشی پل می زند؟ چرا به اندیشه های ایرانشهری مد این روزهای فضای فکری ایران نظر دارد؟ در نهایت چرا وقتی بنیامین خودکشی می کند پارچه یا چادری سیاه رنگ بر پیکر او فرود می آید؟ روایت تودرتوی زمان برای بنیامین و نویسنده به نوعی تفسیر زندگی روزمره ایرانی است. رضایی راد به خوبی نمایشنامه خود را انضمامی (دارای زمان و مکان) می کند. اما چند مشکل اساسی در نمایش موج می زند. شیوه اجرایی وحدت ندارد. نمایش مدام بین اجرای دراماتیک و روایت درد و رنج بنیامین و شیوه تئاتر اپیک برشتی رفت و آمد دارد. کارگردان حتی از شیوه های تئاتر تعاملی و پست مدرن هم بهره می گیرد. گاهی برخی تماشاگران اشک می ریختند؛ گروهی دیگر هم با دستان خود موهای شان را پریشان می کردند. رگه هایی از قهرمان گرایی رمانتیک در منش و شخصیت پردازی رضایی راد سربرمی آورد که با منطق نمایشنامه «فرشته تاریخ» جور در نمی آید. به نوعی، نویسنده با «دوراهی حاد اخلاقی» (dilemma) مواجه است. با تمام این احوال از دیدن این نمایش مسرور شدم.



روزنامه اعتماد، شماره 4411 به تاریخ 20/4/98، صفحه 8 (هنر و ادبیات)

http://www.etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/128645/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%AA-%D8%B4%D9%83%D8%B3%D8%AA
چاپ شده در روزنامه اعتماد به تاریخ یکشنبه بیست و سوم تیر ماه نود و هشت
برای همراهی در تیوال لطفا درآغاز    وارد شوید