کاروانسراها و قلعه های استان تهران

برج علاءالدین 

برج آجری علاءالدین با ارتفاع 17 متر و با فاصله­ای اندک در شمال مسجد جامع ورامین قرار دارد و شامل مسجد جامع ورامین قرار دارد و شامل دو قسمت است:

قسمت اول: با بدنه­ای مدور به ارتفاع 12 متر که بخش اصلی بنا را تشکیل می­دهد. برج، دارای دو در بزرگ جنوبی و شمالی است. در ضلع غربی و در ارتفاع شش متری، راه­پله­ای وجود دارد که از طریق آن می­توان به قسمت میانی برج راه یافت. در منتهی الیه بخش مدور، کتیبه­ای به خط کوفی قرار دارد. تزئین خارجی برج با کاشی­های فیروزه­ای انجام گرفته که زیبایی خاصی به برج بخشیده است.

قسمت دوم: شامل گنبدی مخروطی شکل و بزرگ به ارتفاع 40/5 متر است که روی قسمت اول قرار دارد. بخش بالایی مخروط با خطوط هندسی تزئین یافته است. تاریخ بنای برج سال 680هـ.ق است و عده­ای آن را مقبره سلطان علاءالدین خوارزم شاه می­دانند. سبک ساختمان برج، ترکیبی از معماری زمان مغول و دوره آق­قویونلو و قره قویونلو است.

برج نقاره خانه


بقایای برج آجری نقاره­خانه که دارای هشت ترک است. برفراز کوهی در شهر ری به همین نام باقی است.

این برج از بناهای عهد سلجوقی است و پژوهش­ها و کاوش­های علمی نشان داده­اند که محل برج نقاره­خانه، آرامگاه یکی از شهریاران سلجوقی بوده است.

بقایای مرکز شهر سلجوقیان


در پایین نقاره­خانه شهر ری، آثاری از یک شهر برجای مانده از دوران سلجوقیان به چشم می­خورد. بقایای این شهر به صورت ویرانه­ای است که برج و بارویی مخروبه روی آن قرار گرفته است.

در سال 1350 ویرانه­های این شهر تا حدودی مرمت و بازسازی شد و مورد بازدید میهمانان خارجی که برای جشن­های سلطنتی(2500 ساله)به ایران دعوت شده بودند قرار گرفت. به ایران دعوت شده بودند قرار گرفت. بنا به گفته اهالی، این محل از آن تاریخ تاکنون با دیواره­های آهنی مسدود شده و کسی حق ورود به آنجا را ندارد.

در قسمت بالایی برج و باروی شهر سلجوقیان، روی کوه نقاره­خانه، برج نقاره­خانه قرار دارد که آن هم متعلق به دوران سلجوقیان است.

برج طغرل در سال 1300 هجری قمری تعمیر شد، به همین دلیل، آثار و نشانه­های به جای مانده تاریخی و معماری سلجوقی آن، از قبیل کتیبه کوفی و نقش و نگار آجری آن از بین رفت. اکنون این برج قدیمی که از بناهای نیمه اول قرن پنجم هجری است به صورت یک بنای تازه درآمده است. لوح سنگ مرمر سر در برج، به یادگار مرمت بنا نصب شده است.

تپه گبری(گنبد مرداویج)


در شمال­شرقی امین­ آباد و در یک کیلومتری جنوب شرقی بقعه، تپه­ای قرار دارد که به نام تپه گبری مشهور است. بر بالای این تپه، آثار برج سنگی و گچی بزرگی از دوران دیلمیان باقی مانده که به احتمال قوی مقبره مرداویج زیارگیلی از سرداران معروف آل زیار(دیلمی)است.

دژ رشکان

 دژ رشکان در چهارراه خط آهن و بر بالای کوهی استوار است که از جمله دژهای محافظ ری در چهار سوی شهر، به حساب میآید.


دژ رشکان با ساختاری متشکل از لاشه سنگ و ساروج‌، متعلق به دوره اشکانیان است‌. این دژ گذشته با انتساب به فخرالدوله ابن رکن الدوله دیلمی‌، فخر آباد نامیده می‌شد.
فخرالدوله این دژ را که در جریان فتح ری به دست مسلمانان ویران شده بود، مرمت کرد. در این قلعه کاخ‌ها، اموالی گران‌بها و اسلحه خانه‌هایی وجود داشت‌. بخش‌های اصلی قلعه تا زمان قاجار نیز بر جا بود، اما امروزه قسمت اعظم آن تخریب شده است‌. دیوارهای غربی این دژ دارای سوراخ‌هایی برای تیر وکمان است‌

زندان هارون


بنای تاریخی زندان هارون که در 10 کیلومتری جاده تهران به خراسان، در دامنه کوه­های مسگرآباد واقع است، از سنگ­های نامنظم سیاه­رنگ با ملات گچ و طاق آجری ساخته شده است.(طاق آجری این بنا از بین رفته است). زندان هارون دو طبقه است که هر طبقه آن چهار صفه دارد. این بنای شگفت که در قرن چهارم هجری قمری ساخته شده به دوران آل­­بویه مربوط است.

قلعه ایرج


قلعه ایرج در شمال شرقی ورامین، نزدیک دهکده جعفرآباد قرار دارد. این قلعه یکی از بزرگ­ترین قلعه­های ایران به حساب می­آید که تا حدودی از گزند حوادث برکنار مانده است.

ارتفاع متوسط دیواره­های قلعه در حدود 12 متر که از غرب به شرق بر ارتفاع آنها افزوده می­شود و در اطراف قلعه، آثار سنگرهایی دیده می­شوند که در فاصله 100 متری از یکدیگر قرار دارند. این قلعه به شکل مستطیل است و ساختمان آن با خشت و گل ساخته شده است. بقایای برج­های دفاعی به فواصل تقریباً 30 متر از یکدیگر هنوز قابل مشاهده است.

قلعه طبرک و بارو و حصار قدیم


این بارو و حصار شهر، از آثار بر جای مانده دوران خلفای عباسی و مهم­ترین آثار اسلامی ری است که شامل یک رشته دیوارهای خشتی و سنگی است. داخل حصار، بنایی به نام«طبرک»وجود داشت که به دستور طغرل سلجوقی منهدم شد. در بالای کوه، نقشی از بهرام گور بود که بعدها در دوران قاجاریه صورت«فتحعلی شاه» را به جای آن تراشیدند.

کاروانسرای عباس آباد

 این کاروانسرای چهار ایوانی نزدیک کاروانسرای سیاهکوه در جاده ری – ورامین در میان کویر نمک قرار دارد. بنا متعلق به دوره صفویه و برای ساخت آن از سنگ و آجر استفاده شده و با سنگ تزیین شده است . بنا دو حیاط مرکزی دارد که به احتمال زیاد در یکی از آنها از مسافران عادی و در دیگری از مسافران مخصوص و بزرگان حکومتی پذیرایی می شد .

کاروانسرای دیر گچین 

دیرگچین ، کاروانسرایی بسیار استوار و پرشکوه است که در دل پارک ملی کویر واقع شده و در متون تاریخی به نام های "دژ کردشیر"، "دیرالجص" ، "قصرالجص" ،" قصرگچ" و "قلعه دیر" نیز خوانده شده و به عنوان منزلگاهی بسیار مهم در مسیر یکی از راههای باستانی منزلگاههای ایران بوده است.بنای امامزاده سید سلطان هم در بخش میانی روستای خاوه از توابع دهستان بهنام عرب جنوبی بخش جواد آباد واقع شده است . بنای اصلی آن دارای پلان مربع بوده که در چهار گوشه دارای چهار طاقنماست و ورودی آن مستطیل شکل ، و گنبدی بر بالای آن قرار دارد.
کاروانسرای دیرگچین در دوره های مختلف از جمله دوران صفویه و قاجار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است . با توجه به قدمت ، وسعت و اهمیت آن که در بیشتر منابع و متون به عنوان مادر کاروانسراهای ایران از آن نام برده شده است و با توجه به طرح احداث جاده ی اصلی گرمسار به قم که از نزدیکی این بنا می گذرد،اداره کل میراث فرهنگی استان تهران از آبان ماه سال جاری کار پاکسازی و مرمت این بنا را به منظور تبدیل آن به یک مکان توریستی و گردشگری آغاز کرده است.
شایان ذکر است این بنا که محققان قدمت آن را دوران ساسانی - صفوی می دانند در حال حاضر به محل نگهداری احشام روستاییان محل تبدیل شده و مالکیت آن نامشخص است .

دیرِ گچین، کاروانسرایی‌ست با پلان منظّم چهار ایوانی و مربّعی و حدود صد متر در صد متر. پی بنا در دورة ساسانی گذاشته شده و امّا ساختمان، در دورة صفوی کامل گشته است. چهار برج در رئوس ساختمان و دو نیم‌برج در ورودی بنا – بخش جنوبی – قرار دارند.

راه های ورود به منطقه :

مسیر اول ، جاده آسفالته گرمسار قم.

مسیر دوم ، چرم شهر ورامین بعد از طی مسافتی در حدود 20 کیلومتر به دیر گچین می رسید.

کاروانسرای رباط کریم


کاروانسرای فتحعلی شاهی رباط کریم در مسیر جاده تهران – ساوه قرار گرفته و به سبک دو ایوانی است. ورودی کاروانسرا از ایوان غربی است. ایوان شرقی به عنوان شاه نشین کاربرد داشت. این کاروانسرا دارای یک حیاط مرکزی با اتاق هایی ایوان دار است که دور تا دور این حیاط احداث شده اند. در پشت اتاق ها سالن های طولانی به عنوان بارانداز تعبیه شده که دسترسی به آنها از طریق ورودی هایی که چهار کنج حیاط قرار دارد، میّسر است. مصالح به کار رفته در این بنا سنگ ، آجر ، ملات گل و گچ است و تنها تزئینات کاروانسرا آجرکاری است.

کاروانسرای رباط کریم دارای دو کتیبه است که روی یکی از آنها تاریخ 1240 هـ . ق و نام بانی «آقا کمال» حک شده است.

رباط کریم،یکی از شهرهای حاشیهء جنوب غربی تهران است. این ناحیه در گذشته،روستایی آباد بر کنار جادهء معروف ابریشم بود و مسیر ری به ساوه نیز از نزدیکی آن می‏گذشت.

رباط کریم تا حدود پنجاه سال پیش از اطراق گاه‏های مهم‏ کاروانیان در غرب و جنوب دشت تهران محسوب می‏شد.با احداث‏ جادهء ترانزیت تهران-ساوه که از شمال شهر قدیم رباط کریم عبور می‏کند،بافت کهن این شهر بتدریج متروک شد و شهر جدید در امتداد جادهء ساوه گسترش یافت.

در دو دههء اخیر با رشد جمعیت رشد،وسعت آن نیز افزایش‏ یافته است و امروز شاهد پدیده‏های نوین شهرنشینی در آن هستیم. ساختمان کاروانسرای رباط کریم در میان بافت مسکونی این شهر قرار دارد.تاریخ ساخت این بنا طبق کتیبهء سر در آن به دورهء فتحعلیشاه‏ قاجار بازمی‏گردد.گویا یکی از رجال قاجار به نام آقا کمال این‏ ساختمان را در مسیر عتبات ساخته و به دولت آن زمان وقف‏ کرده است و کاروانیان برای استفاده از این مکان،هیچ‏گونه وجهی‏ پرداخت نمی‏کردند.

ساختمان کاروانسرا حدود 3400 مترمربع است که 2400 متر مربع از آن زیربنا و 1000 مترمربع بقیه را صحن کاروانسرا تشکیل‏ می‏دهد.در هر ضلع رو به صحن کاروانسرا،غرفه‏هایی با یک ایوان‏ و یک حجره وجود دارد که شمار آن‏ها در مجموع به 18 غرفه‏ می‏رسد.هریک از ایوان‏ها و اتاق‏ها اجاق مخصوص به خود دارند که از آن‏ها برای پخت و پز غذا نیز استفاده می‏شد.این‏ اتاق‏ها طوری طراحی شده‏اند که زمستان‏ها نیاز به بخاری و تابستان‏ها احتیاج به وسایل‏ خنک‏کننده وجود ندارد.این‏ اتاق بیش‏تر به کاروان‏هایی‏ اختصاص داشت که با خانواده‏ عازم این عتبات و عالیات‏ می‏شدند.بخش‏های مختلف‏ بنای کاروانسرا عبارتند از:جلو خان ورودی،راهرو،صحن‏ مرکزی،حجره‏های اطراف،شاه‏نشین جنوبی،ایوان شمالی و تعداد پنج اصطبل،ویژگی‏های خاصی از جمله بارانداز،محل بستن و مهار کردن چهارپایان،اتاق سکونت چهار وادار و نگهبان،اجاق و نورگیرهایی مشاهده می‏شود.

از قسمتی از این کاروانسرا که به سالن اجتماعات معروف است، برای نقالی و داستانسرایی استفاده می‏شد.پشت این سالن‏ها، جایگاه خاصی به نام شاه‏نشین وجود داشت که مخصوص صاحب‏ منصبان بود.شاه‏نشین ایوانی رفیع داشت و دهلیزهایی در کنار آن‏ها به چشم می‏خورد.دهلیزها محل استراحت و بیتوتهء خدمه و اهل‏ اندرونی بود.

در قسمت پشت‏بام این کاروانسرا،دو برج دیدبانی هست که‏ افرادی برای نگهبانی در این مکان قرار می‏گیرند تا بتوانند تمام نواحی‏ رباط کریم را بخوبی ببینند.مواد ساختمانی مورد استفاده عبارتند از:آجر با ملاط گل و آهک و گچ.پایه‏های قطور کاروانسرا عامل‏ حفظ این بنا طی سال‏های متمادی بوده است.متأسفانه مقدار زیادی‏ از سقف این کاروانسرا به عللی،سیاه و از حالت اولیه خود خارج‏ شده است که میراث فرهنگی در بازسازی آن،نهایت سعی و تلاش‏ خود را می‏کند.