در ابتدا ممنونم که در پایان متن نام خود را ذکر کردید و ممنون که برای پاسخ وقت گذاشتید. اما احساس می‌کنم بخش زیادی از پاسختان به جای پرداختن به نقد، مسیر بحث را عوض کرده است.

از همان ابتدا به جای پاسخ به استدلال‌ها، درباره شخصیت و میزان سواد من قضاوت کرده‌اید. اینکه من را دچار توهم دانایی بدانید، چیزی درباره درست یا غلط بودن نقد من ثابت نمی‌کند.

بخش دیگری از پاسخ بر این استوار است که چون اثر در آرشیو MIT ثبت شده (که به طرز جالبی فقط 4 اثر فارسی به طور کلی در آن موجود است ... دیدن ادامه ›› که خودش جای فکر دارد، چون من حتما کارهای بسیاری قوی‌تری از سه اثر شما که تماشا کرده‌ام برپایه آثار شکسپیر در ایران دیده‌ام ولی احتمالا دوستان در ثبت آثارشان کاهلی کرده‌اند.) یا به یان کُت و فوکو ارجاع داده می‌شود، پس نقد من بی‌اعتبار است. در حالی که ثبت یک اثر یا استناد به نظریه‌پردازان، جای پاسخ دادن به خود اثر را نمی‌گیرد.

مهم‌تر از همه، بارها به من چیزهایی نسبت داده‌اید که در نقدم وجود ندارد. نوشته‌اید که من هر تفاوتی را نقص و هر جابه‌جایی را ابتذال دانسته‌ام، در حالی که واژه "ابتذال" اصلاً در متن من نیست. نوشته‌اید که فقط یک هملت مشروع را قبول دارم، در حالی که اولین پاراگراف نقدم دقیقا با این جمله آغاز می‌شود که تاریخ تئاتر پر از اقتباس‌هایی است که ساختار، شخصیت‌ها و حتی پایان آثار کلاسیک را دگرگون کرده‌اند. یعنی از همان ابتدا اصل اقتباس را پذیرفته‌ام و فقط پرسیده‌ام این اقتباس چه چیز تازه‌ای به هملت اضافه می‌کند.

همچنین نوشته‌اید که من معتقدم این اثر نباید اقتباس هملت نامیده شود. در حالی که حرف من این بود که اگر نام هملت حذف شود، نسبت اثر با متن مبدأ برای من قانع‌کننده نیست. این دو ادعا یکی نیستند.

جایی هم نوشته‌اید که چون من تنش را احساس نکردم، نتیجه گرفته‌ام تنشی وجود ندارد. در حالی که من برای این نظر استدلال آورده‌ام. توضیح داده‌ام چرا به نظرم شوک جایگزین درام شده، چرا شدت اجرا از ابتدا تقریبا ثابت است و چرا در نتیجه اوج دراماتیک شکل نمی‌گیرد. ممکن است این استدلال را نپذیرید، اما نمی‌توان آن را به یک احساس شخصی تقلیل داد.

درباره هملت هم جمله مرا تغییر داده‌اید. من نوشته‌ام به عقیده من، مسئله اصلی هملت تردید اخلاقی است. این یک خوانش شخصی است و حتی با عبارت "به عقیده من" شروع شده است. اما شما آن را طوری بازنویسی کرده‌اید که انگار من ادعا کرده‌ام این تنها تفسیر ممکن و حقیقت تغییرناپذیر هملت است.

درباره "بیمار" هم همین اتفاق افتاده است. من نگفته‌ام هملت بیمار است. نوشته‌ام نتیجه این اجرا، به نظر من، بیش از آنکه یک تراژدی باشد، شبیه گزارشی از فروپاشی ذهنی یک بیمار است. این توصیف برداشت من از نتیجه اجراست، نه صدور حکم روان‌پزشکی برای شخصیت.

بزرگ‌ترین تناقض پاسخ شما برای من اینجاست که مرا متهم می‌کنید خوانش شخصی خود را حقیقت مطلق دانسته‌ام، در حالی که تقریبا تمام نقدم عامدانه با عبارت‌هایی مانند "به نظر من"، "خیال می‌کنم"، "به عقیده من" و ... نوشته شده است. من از ابتدا روشن کرده‌ام که این برداشت شخصی من از اجراست، نه حکم نهایی درباره هملت یا اقتباس.

یک نکته مهم:
ابتدای پاسختان نوشته‌اید که عمیقا به نظر تماشاگران احترام می‌گذارید. احترام زمانی معنا پیدا می‌کند که نسبت به نظر مخالف هم حفظ شود. نقد من نه توهینی به شما داشت، نه تمسخری و نه نسبت ناروایی. صرفا برداشتی انتقادی از اجرا بود.
و واقعیت این است که من بعد از تجربه نچندان رضایت بخشی که در اجرای "طلوع خونین" داشتم، با احترام به اثر شما حاضر شدم تا همچنان اکتشاف شما در فضای شکسپیری را مشاهده کنم و البته بعد از اجرا هم با یکی از شاگردان شما صحبت کردم که اصرار داشتند "استاد" به شدت مایل به خواندن نظرات مخالف هستند و البته همین نظرات را برای آن شخص هم توضیح دادم.
اینکه پاسخ چنین نقدی با عبارتی مانند "توهم دانایی" آغاز شود، با همان ادعای احترام سازگار نیست و بیشتر نوعی فضیلت نمایی برای شماست چرا که اگر قرار است میان هنرمند و مخاطب گفت‌وگویی شکل بگیرد، نقد محترمانه هم شایسته پاسخی محترمانه است، حتی اگر از اساس با آن موافق نباشید.

و یک نکته آخر. اگر قرار است تنها نقدهای معتبر، نقدهای دانشگاهی یا تخصصی باشند، شاید بهتر است محل ارائه اثر به جای سالن مهرگان، کلاس درس یا همایش پژوهشی باشد، نه سالن نمایشی که مخاطب برای دیدنش بلیت می‌خرد. وقتی اثری به صورت عمومی اجرا و فروخته می‌شود، مخاطب هم حق دارد برداشت و نقد خود را بیان کند و برای بیان آن هم اجازه‌ای از شما نیاز ندارد ( چه کسی حق دارد مرز میان متن مشروع و نامشروع، عقل و جنون، اقتباس و انحراف، و دانش و نادانی را تعیین کند؟). حتی اگر منتقد دانشگاهی نباشد و حتی اگر نقدش با نگاه خالق اثر همسو نباشد. احترام به مخاطب، یعنی پذیرش همین حق نه هر چیز دیگه‌ای که شما به عنوان احترام به مخاطب به آن اعتقاد دارید.

شما چند بار از "نقد علمی" و "سواد نظری" صحبت کرده‌اید، اما مخاطب برای دیدن یک مقاله پژوهشی بلیت نخریده است و احتمالا هیچ مخاطبی در تیوال 24 سال را به صورت حرفه‌ای به تئاتر نپرداخته است. او برای دیدن یک نمایش بلیت خریده است. وقتی اثری وارد فضای عمومی می‌شود، دیگر فقط متعلق به دانشگاه یا حلقه‌های تخصصی شما، دوستانتان و "استاد گویان" نیست. طبیعی است که مخاطب حق داشته باشد آن را نقد کند و این حق، وابسته به مدرک دانشگاهی یا فهرست کتاب‌هایی که خوانده نیست.

درود.

جناب طیبی بی‌گُمان بهتر از بنده Harold Bloom را میشناسید و با آثار او نیز آشنایید و میدانید که از مهمترین ناقدان ادبی و شکسپیرشناسان تاریخ بود و در کتاب The Western Canon که به تعبیری کارستان اوست، عنوان میکند که ارزش آثار بزرگ ادبی را نمیتوان با ارجاع به نظریه‌های فرهنگی یا اعتبار نهادها سنجید زیرا سنجه‌ی اصلی، نیروی زیبایی‌شناختی خود اثر است و بس. آقای آل‌داود به کیفیت زیبایی‌شناختی اثر شما پرداخته‌اند اما پاسخ شما بر نظریه‌های فرهنگی و جایگاه آرشیوی اثر و مشروعیت اقتباس استوار است و این دو را با هم خط و ... دیدن ادامه ›› ربطی نیست.

هشدار بلوم در The Western Canon نسبت به school of resentment نیز جالب توجه است یعنی جریانی که ارزش ادبی آثار را به جای معیارهای زیباشناختی و تخیل و قدرت ماندگاری، بر مبنای چارچوبهای نظری و تاریخی و ایدئولوژیک بنا مینهد و مخاطب باید برحذر باشد تا این خوانشها را جایگزین مواجهه مستقیم با خودِ اثر نکند و صدالبته که اثر ادبی میتواند از منظرهای گوناگون فرهنگی و تاریخی بازخوانی شود اما در نهایت باید بتواند مستقل از دستگاه‌های نظری پیرامونش، از قدرت هنری، " هم" برخوردار باشد تا زیر پتک نقد دوام بیاورد.

در کتاب Shakespeare: The Invention of the Human (که خود نیک میدانید از سنگ بناهای فهم جهان شکسپیر و کتابی پژوهشی است) پا را فراتر از این مرزها مینهد و شکسپیر را آفریننده‌ی تیپ جدیدی از شخصیتهای ادبی معرفی میکند که (به ویژه در هملت)، به جای محرکهای بیرونی، از رهگذر بازاندیشی و درونکاوی دگرگون میشود. این را هم عرض کنم که خوانشهای مدرن و اقتباسهای متأخر، زمانی فضیلت محسوب میشوند که در کشاکشی پویا و خلاق با سلسله‌های پیشین خود، به استقلال هنری رسیده باشند و ارزش ادبی تازه‌ای افزون بر ارزشهای قبلی خلق کرده باشند نه اینکه فقط اسم و عنوان و طبقه‌بندی در آرشیوی را یدک بکشند. ثبت شدن هملت قاتل در آرشیو MIT Global پاسخ به نقد نتواند بود آن هم با پرخاش و دستاویز قرار دادن مغلطه‌ی ad hominem یا حمله به شخص.

بدرود –

سامان جان، جا داشت من دیدگاه خودم را پاک میکردم تا صرفا همین دیدگاه شما در پاسخ باقی بماند. حقیقت این هست که در مقایسه با شما صرفا زیاده گویی کردم.
استفاده کردم. سپاس.