درباره نمایش آتشسوزیها
آتشسوزیها را با فرهاد رفتم. فرهاد پیام داد که میخواهد به دیدن نمایش برود. من هم گفتم میآیم. فرهاد بلیت گرفت.
... دیدن ادامه ››
حدود هشت و ربع رسیدیم تئاتر شهر. نمایش تأخیر داشت. نمایش خیلی تأخیر داشت تا این که ساعت حدود ۹ شد. درها باز شد. جمعیت زیاد بود. طول کشید تا نشستند. درها بسته شد. نور ما رفت و نور صحنه آمد.
من اخیرا کتابی خواندم به نام گوست لایت. گوست لایت کتابی آموزشی درباره دراماتورژی است. بخشی در کتاب وجود دارد به نام چگونگی نگارش نقد. در این متن میخواهم از آن بخش استفاده کنم و شما هم بسنجید و ببینید که به کارتان میآید یا نه.
نویسنده کتاب میگوید که گوته نویسنده مشهور آلمانی سه پرسش را پیشنهاد میکند که میتواند سنجههای مناسبی را برای بررسی انتقادی هر اجرایی در اختیارمان قرار دهد. پرسش نخست این است که «آنها سعی داشتند چه کاری را انجام دهند؟» ما پیش از اجرا از طریق تحلیل نمایشنامه میتوانیم به آن پاسخ دهیم. پرسش بعدی این است که «آیا آن کار را انجام دادند؟» ما زمانی میتوانیم به این پرسش پاسخ دهیم که نمایش را دیده باشیم و پرسش پایانی این است که «آیا آن کار ارزش انجامدادن داشت؟» این پرسش درباره نسبت اجرا با زمان و مکانی است که در آن قرار دارد. به بیان دیگر ما از طریق این پرسش میپرسیم که «چرا نمایشنامه باید در این زمان اجرا میشد؟» حال اجازه دهید که به تکتک سوالات از نظر خود پاسخ دهم.
پرسش اول
نمایشنامه آتشسوزیها اقتباسی است از اودیپوس شاه نوشته سوفوکل و درباره زنی است که در برهه خاصی از تاریخ کشور خود گرفتار یک آشوب اجتماعی میشود. او برخلاف سنتهای اجتماعیاش از پسری که دوستش دارد، بچهدار میشود. نوزاد برخلاف میلش از او گرفته میشود. زن به دنبال فرزندش میگردد و تاریخ روی سرش آوار میشود. حالا پس از مرگش دختر و پسرش میخواهند با وصیت مادر پرده از یک راز خانوادگی بردارند.
در نمایشنامه زندگی مادر و فرزندانش به طور موازی رخ میدهد تا آن که در نقطه پایانی به هم میرسد. این الگو در نمایشنامه فرمی در پیوند با محتوا میسازد انگار که در اکنون هم گذشته حضور دارد و راهی برای خلاصی از گذشته نیست. نمایشنامه در شخصیتپردازی هم نکات مهمی را رعایت میکند. فرزندان زن که با سکوت و گذشته رازآلود مادرشان مواجه شدهاند با مشکلات ذهنی متفاوتی دست و پنجه نرم میکنند و هر یک تصمیم گرفتهاند راه حلی برای آن پیدا کنند. ژان دختر زن سرش را با حل مسائل ریاضی گرم میکند و سیمون پسر زن از طریق بیخیالی و فکر نکردن به مسائل پیچیده خود را آرام میکند اما همه این راه حلها در برابر هیبت واقعیت تنها فراری مذبوحانه تلقی میشوند. واقعیت آن قدر سهمگین است که حتی یک ریاضیدان خبره هم نمیتواند از آن سر در بیاورد و همه اصول بدیهی ذهنیاش را زیر سوال میبرد. نمیتوان از واقعیت فرار کرد یا آن را به سخره گرفت چرا که واقعیت به سراغت خواهد آمد. این از پاسخ پرسش اول که در آن من سعی کردم موقعیت نمایشنامه، شخصیتپردازی در نسبت موقعیت نمایشنامه و همین طور تم نمایشنامه توضیحاتی بدهم. حالا برویم سراغ پرسش دوم.
پرسش دوم
تنها دکور صحنه دیوارهایی شیشهای است که به نظرم انتخاب خوبی برای صحنه است. چرا؟ همان طور که گفتم در نمایشنامه اکنون و گذشته با هم اتفاق میافتند و دیوارهای شیشهای و سهولت تحرک و تغییر آنها این اجازه را به گروه اجرایی میدهد که این فرم را راحتتر در صحنه پیاده کنند. از سوی دیگر دیوارهای شیشهای یادآور تمهای نمایشنامه هم هست. در بسیاری از بخشها دیوار شیشهای جداکننده گذشته از اکنون است. مادر در یک طرف و بچهها در طرف دیگر هستند اما قابل دید بودن هر کدام از طرفین به ما یادآوری میکرد که این دیوار بین اکنون و گذشته چندان سخت و غیرقابل نفوذ نیست. مشبک بودن دیوار شیشهای میانی و متکثرشدن تصویرها در شیشهها علاوه بر زیبایی بصری یادآور تم چندگانهشدن انگارهها و نبود یک تصویر واحد است. جایی که شخصیتها برای فهمیدن واقعیت از آن نقطه شروع میکنند و در پایان هم قضاوت مشخصی از نتیجه ندارند. این چندگانهبودن انگارهها در همان دیالوگ آغازین دختر هم وجود دارد. دختر درباره گراف زاویه دید صحبت میکند. این که میتوان فضایی را تصور کرد که هر کس زاویه دید محدودی به یک یا دو نفر داشته باشد اما شخصی بتواند همه کس را ببیند. همین موضوع باعث میشود که نتوان درک مشترک یا فهم مشترکی از یک واقعه پیدا کرد و زاویه دید شما به موقعیت شما بستگی دارد.
پخش متناوب صدای سکوت هم در راستای ساخت چنین فضایی است. سکوت نه ناشی از بیحوصلگی نه ناشی از اراده که ناشی از ناتوانی از توضیح دادن و فهمیدن واقعیت است. برای همین سکوت یا حتی چگونگی سکوت یا صدای سکوت اهمیت پیدا میکند. چون این سکوت نه یک انفعال بلکه نوعی آگاهی است. نوعی آگاهی از ناتوانی فهم.
تنها نقدی که میتوانم به دکور و صحنه کنم این است که از آن جایی که نشانه دیگری برای فهم فضای نمایشنامه وجود ندارد. مخاطب باید تنها به دیالوگها تکیه کند و سرعت کار میتواند برای مخاطبانی که با نمایشنامه آشنایی قبلی نداشتهاند، سردرگمکننده باشد. از آن جایی که در بالا توضیح دادم که صحنه با دیگر اجزای اجرا همخوانی دارد، شاید لباسها میتوانستند چنین نقشی را ایفا کنند اما لباسها یا تغییر نمیکنند یا تغییرات بسیار جزئی میکنند که نیاز نیست.
پرسش سوم
آیا کار ارزش انجام دادن داشت یا چرا نمایش باید در این زمان اجرا میشد؟ به نظر من مهمترین نقطه قوت نمایش این است که با خواستها و احساسات زمانهاش هماهنگ است. همان طور که گفتم یکی از تمهای اثر فهمیدن واقعیت و سهمگینی واقعیت است. در زمانهای که ما زندگی میکنیم، فهمیدن واقعیت و قضاوت درباره آن از همیشه پیچیدهتر شده است. خشونت را چگونه باید فهمید؟ چه خشونتی درست یا چه خشونتی غلط است؟ چگونه باید در قبال خشونتها داوری کرد؟ این پرسشها چنان کلافهای سردرگمیاند که آگاهی از سهمگینی آنها ما را به یک پاسخ میخواند، سکوت.