درباره دو سر و یک کلاه
فرهاد گفت میایی تئاتر خاکی را برویم؟ گفتم باشد. آن طرف علی و کاوه هم میخواستند بروند گفتند میایی؟ گفتم باشد و گفتم
... دیدن ادامه ››
فرهاد هم میآید که گفتند به هم او بگو تا همه با هم برویم و رفتیم. من زودتر رسیدم. کاوه بعد از من رسید. فرهاد خط یک مترو را اشتباه سوار شده بود، پنج دقیقه مانده به اجرا رسید، علی از خستگی کار خوابش برده بود و تا ته خط رفته بود. اسنپ گرفته بود و در ترافیک مانده بود و خوشبختانه سر اجرا رسید. فرهاد را به علی و کاوه معرفی کردم که زنگ اجرا را زدند و با هم به سالن رفتیم. به ردیف سوم رسیدم که علی گفت باید از ۱۲ بنشینیم که امیرمسعود فدایی صندلی ۱۱ بود. سلام و علیک کرد و خوش و بش کردیم که نور ما رفت نور سالن آمد.
پیش از هر چیز خلاصهای از اجرا. دو سر و یک کلاه داستان دو برادر است که بازیگرند و شرایط زندگیشان هم از نظر اقتصادی بحرانی است. با این حال هر کدام بینشی در حرفه خود دارند و این بینش چارچوبی را برای انتخاب نقشها و گذران زندگیشان ترسیم میکند. از آن جایی که آنان بینشی متضاد در نگاهشان به اصل بازیگری دارند، این تضاد به زندگیشان و چگونگی انتخاب شغلشان هم سرایت میکند و همین تضاد نمایش را به پیش میبرد. حالا چه تضادی میان این دو برادر وجود دارد؟
برادر بزرگتر به سبکهای کلاسیک بازیگری اعتقاد دارد و بر جنبههای واقعگرایانه بازیگری تأکید میکند. به این معنا که اگر کسی میخواهد شخصیت مکبث را بازی کند، باید مرد باشد، در سن و سال مشخصی باشد که نمایشنامه میطلبد و همین طور قد و قامتی داشته باشد که سزاوار یک رزمنده است. اما برادر کوچکتر به سبک های مدرنتر بازیگری معتقد است و اعتقاد دارد که بازیگران باید جامعه خود را نقد کنند، در دانستههای بدیهی اختلال ایجاد کنند و بر نمایشیبودن کار بازیگر تأکید میکند. باز اگر به شخصیت مکبث برگردیم، برادر کوچکتر میگوید که حتی زنی هم میتواند شخصیت مکبث را بازی کند چرا که موضوع نمایش و نمایاندن است. بازیگر در حال وانمود چیزی است و لازم نیست که به آن تبدیل شود.
این تضاد در موتیفهای دعوت دو برادر تکرار میشود. نخست برادر بزرگتر برادر کوچکتر را به نمایشی دعوت میکند و برادر کوچکتر از آنجایی که نمایش مخالف چارچوبهای هنری اوست، نمایش را برهم میزند و در بخش دوم برادر کوچکتر برادر بزرگتر را به شرکت در کاری نمایشگونه دعوت میکند و برادر بزرگتر از پسش برنمیآید تا آن که در تکرار دعوت پایانی هر دو راضی میشوند بازیگری را به عشق خود بازیگری فارغ از هر دیدگاهی دنبال کنند. هر چند که شخصیتها میتوانند به خوبی دیدگاههای خود را به صورت مستدل و موجه بیان کنند و این سوال را برای ما باقی بگذارند که راه درست چیست، اما نمایشنامه در نقطهای با مشکل مواجه میشود. حالا چه مشکلی؟
هر چند که نمایشنامه میتواند بر پایه تضادهای بینشی و ایدئولوژیک بین شخصیتها به پیش رود اما از جایی به بعد ما به تضاد پی میبریم و میفهمیم که اختلاف کجاست و قرار نیست نمایشنامه به ما پاسخی دهد. اینجا جاییست که نمایشنامه میتواند یک لایه در شخصیتها عمیق شود و به ما بگوید این تضاد به چه بخشی از تجربه زیسته شخصیتها برمیگردد. این گونه ما میتوانیم بفهمیم که شخصیتها با داشتن این بینشها به کدام سؤال شخصی خود در زندگی پاسخ دادهاند. هر چند که نشانههایی از پاسخ به این سوال به ما داده میشود اما نشانهها کافی نیستند. به عنوان مثال شخصیت برادر بزرگتر بارها میگوید که حرفش حرف مادرشان است. تکرار یاد مادر میتواند دلالتی بر محافظهکاری برادر بزرگتر داشته باشد اما خب چرا برادر کوچکتر چنین بینشی دارد؟ آیا او از مادرش خوشش نمیآید؟ چرا خوشش نمیآید؟ چرا این تفاوت میان دو برادر به وجود آمده؟ نمایشنامه پاسخی به ما نمیدهد. عدم پاسخ به این سؤال و تکرار استدلالهای هر دو شخصیت میتواند نمایش را ملالآور کند که نمایشنامهنویس تلاش کرده با تغییر مسئلههای متن و با آوردن برخی از مشکلات روزمره شخصیتها یا تغییر سریع احوال و عواطف آنها فضای متن را تغییر دهد و از ملالآوری متن جلوگیری کند. از آن جایی که این جزئیات ربطی به تضاد اصلی شخصیتها ندارد چندان در عمیقترکردن شخصیتها یا پیشبرد نمایش کمکی نمیکنند. اجرا هم از همین مشکلات نمایشنامه ضربه میخورد.
همان طور که گفتم نمایشنامه مشخص نمیکند که در آخر بازیگری وانمود است یا ساختن واقعیت در صحنه. هر چند که از نمایش برمیآید که ساختاری واقعگرا داشته باشد اما در قسمتی شخصیتها از صحنه پایین میآیند و به ما یادآوری میکنند که شخصیت نمایشی هستند. از آن جایی که این نسبت در خود نمایشنامه هم مشخصی نیست، در نمایش هم مشخص نمیشود. به عنوان مثال ما از طریق نشانههای نمایش میدانیم که دو برادر فقیر و بیپول هستند اما صحنه به هیچ عنوان خانه دو فرد فقیر نیست. بازیها هم میان واقعگرایی و نمایشیبودن در نوسان است. به عنوان مثال صحنهای را در نظر بگیرید که برادر کوچتر به برادر بزرگتر حمل سینی پیشخدمتی را میآموزد. ما میدانیم که برادر بزرگتر هم تا حدودی بازیگری شناختهشده است و آن اشتباهات چندان با پیشینهای که برای شخصیت ساخته شده، نمیخواند. به این مورد میتوان تغییرات ناگهانی احساسات بازیگران را هم اضافه کنید.
با همه این تفاسیر به نظرم نمایش نسبت مهمی با وضعیت فعلی جامعه هنری ما دارد و دیدنش میتواند پرسشهای مهمی را در اندیشهمان زنده کند. به راستی رسالت هنر در حالت کلی و تئاتر به طور مشخص چیست؟ آیا باید با ساختن مکبث روی صحنه مخاطب را در بهت و حیرت معجزه تئاتر فروبرد و سرگرمش کرد یا باید با اختلال در دانستههای مخاطب به او نشان داد که به بازاندیشیهای مهمی در نگرشش نیاز دارد و او را براشفت؟ آیا باید برای رسیدن به این اهداف از مهمترین نیازهای شخصی هم گذشت یا دنبال کردن این هدف ارزش این همه سختی را ندارد؟
خلاصه که تئاتردیدن با دوستان عیشی بود و شب خوشی گذشت. از استاد محمدرضا خاکی هم بسیار ممنونم که کار میکنند و اجازه میدهند ما از کارهایشان یاد بگیریم. به امید سلامتی و طول عمرشان و این که دیگر اساتید تئاتر را هم روی صحنه ببینیم و با افتخار برایشان دست زنیم. برای گروه هم شبهای درخشانی را آرزو میکنم.
.