"پیامآور صحنه"
پا به اتاق میگذارم؛ اتاقی که میتواند زندگیام را زیر و رو کند. دشنه در دستانم برق میزند. هیچچیز جز برق دشنه و تاریکی در اتاق حضور ندارد... و البته دانکن. او روی تخت دراز کشیده. میخواهم انجامش دهم. نشانه را جادوگران برایم فرستادند و مهر و امضایش را لیدی زیباتر از زیبایم روی آن زد. در این میان، ترس مثل موجودی ناپیدا مرا دنبال میکند... یا من او را؟ هیچگاه با او رویارو نشدهام. او ترس است و من، مکبث اسکاتلندی نامدار... کسی که اسمش به تنهایی شاش بر اندام دیگران میاندازد... اما هرچه فکر میکنم، باز هم او ترس میماند و من... من میمیرم. هیچکس نامیرا نیست، جز مرگ! آری، من با مرگ زاده شدهام و با مرگ نیست میشوم. هیچکس نمیتواند مرا شکست دهد؛ حداقل نمیگذارم ترس مرا مسخ خویش کند. دشنه را در هوا به رقص درمیآورم. سینه... شکمبه... یا گلویش؟ آری... گلویش!
نمایش منظومه پیامبر بدیها، به نویسندگی، کارگردانی و طراحی محمد مساوات از اوایل پاییز اجرا رفت و تا اواخر پاییز در مجموعه تئاتر لبخند روی صحنه حضور دارد. بدون جمله واصل پیش میروم تا بیش از حد طولانی نشود. درکل، تئاتر یک رخداد دراماتیک متعارف است. اما سبکهای مختلف و حرفهای مختلفی که دغدغهی
... دیدن ادامه ››
کارگردان است و گهگداری حرف جامعه، نگرش کنشگرایانه را به یک نمایش تغییر میدهد. من اسم اجرا را، بیانیهای صلب و فرمالیستی میگذارم. یک بیانه با زبانی اسطورهای و ساختاری مرزوارانهی مینیمالیستی که با وسواسهای ساختارگرایانهی مفرط و امتناع از برقراری پیوندی ارگانیک با جان تماشاگر، بر لبهی تیغ قدم برمیدارد. مساوات در چند سال اخیر، دغدغههای حال خویش را بر روی صحنه جان میدهد. حرفی که با منظومهی زندانی در دانمارک الفش گذاشته شد -اقتباسی از هملت- استخوانبندیاش با منظومهی پیامبر بدیها پایهگذاری شد -اقتباسی از مکبث- و فقط خدا میداند که مساوات سهگانهاش را با شاهلیر و یا حتی با اتللو به اتمام میرساند... اصلا آیا به اتمام میرساند؟ آی شکسپیر عاشق!
دکور در نگاه نخست، هوش از سر ناظر میبرد. نمایش آغاز میشود. مه، تمام صحنه را به تاراج میبرد و مکبث و لیدی خویش، میان دو حفره کنار هم ایستادهاند. البته، دیواری میانشان شکل گرفته. شکل دادن ایدئولوژی نسبی و خط فکری مساوات در این اثر، به بهای سترون شدن تنش زندهی دراماتیک تمام میشود؛ سلیقهایست و ممکن است شخصی از اینگونه روایت خوشش نیاید و ده پیاله را روی زمین بریزد. اما بیخیال... میخوریم بهسلامتی محمد مساوات!
طراحی صحنه در این منظومه، به گورستانی کلان، هندسی و طبقاتی پهلو میزند که بازیگر در آن، چونان ارواح سرگردان و محبوس در حفرههای چرکمردهی زمینی که خود برای خود حفر کردهست، بهدنبال معنایی میگردد که خود، اورا کشته است. گودالها و چالههایی که رفرنس خوردند، صحنه را به قبرستانی از تنانگی ازدسترفته میرسانند. بستر صحنه که میزانسنی مبتنی بر سیالیت انقباض و رنج عضلانی تن بازیگر است. در چنین اقلیم فسردهای است که بازیگری نگار جواهریان و خود محمد مساوات، سانتیمانتالیسم و تنشهای کاذب مرسوم را پس میزند و بار خود را در متنی هایکووارانه حفظ میکند. برای چنین متنی، استفاده از دیافراگم و آکسانگذاری بیشاز حد، نمایش را به سمت سانتیمانتالیسم سوق میدهد. راوی باید در خدمت روایت باشد، عناصر به هم پیوسته!
صدایی خشک، عصبی، خشدار، لرزان و گزنده که بدون افتادن در دام اوراکتینگ، با شدتی درونی و مرتعش به گوش میرسد و مخاطب را در چنبرهی فضایی خفقانآور اسیر میکند. این نوع روایت از زبان چنین راویای را میتوان بازتابندهی عریان انزوای انسان معاصر در برهوتی بسته خواند. مهندسی نور در این اثر، عنصری خشن با زوایایی در خدمت کوبیسم، گویای خشونت بشریست. با روایات آهخدایمن گویان سازشناپذیر است. هرچند که فارغ از بیان فوقالعادهی هردوی آنها، بهنمایش گذاشتن چنین روایتی امکانپذیر نمیباشد. نورپردازی قطعکننده اثر، با کنتراستهای خیرهکننده، نقشی ساختاری در تفکیک پیانههای اثر ایفا میکند؛ واحدهای روایی خرد و متراکمی که هر یک منظم و ریاضیوار شکل میگیرند و به پشتوانهی پایانی منقطع، به نقطهی اوج میرسند و همچنین، در ملال روایی غرق نمیشوند... راه رفتن روی لبهی تیغ!
اما متعارف این است که در تلاقی مهیب فرم و محتوا تعارض بنیادین نمایش سر برآورد. کمالگرایی فنی و وسواس هندسیای که صحنهها را از صحنهی دیگر خاصتر میکند، بهقولی امضای کارگردان. سپری دفاعی نمایش نیز اینچنین است تا اثر را از مواجههی آشفته و خطرپذیر با بحرانهای درونیاش مصون نگه دارد و به نام ژرفای فرمال، از عمق هستیشناختی تهیاش سازد. به عبارتی همان چفت و بست کار خودمان.
یکی از درخشانترین و در عین حال مناقشهبرانگیزترین تمهیدات مفهومی و بصری مساوات، دوربینهای مداربسته با چهرهی بازیگر، نواهای اصیل، محزون و زوالیافتهی موسیقی سنتی ایرانی است. چشم بیروح و لایتغیر دوربینهای نظارتی، مدرنیتهی کنترلگر و پانپتیکونی را با تماشاگر تقسیم میکند. در موقعیتی پارادوکسیکال، همزمان در جایگاه ناظر و سوژهی زیر نظر قرار گرفته. رویکردی که انزوای مخاطب را تا سطح یک شی زیر ذرهبین تشدید میکند؛ یکی کردن خار و مادر دیوار چهارم. در تقابل با نگاه مکانیکی عاری از عواطف -حال میخواهد اکت بازیگر روی صحنه باشد یا روبه دوربینی که تماشاگر را مینمایاند- نوای موسیقی سنتی میان پیالهای، پیکر ساختار تکنولوژیک را قلقلک میدهد و شکاف میان اصالت ازدسترفتهی سنت و خشونت فرم معاصر را به نقطهی بحران زیباشناختی میرساند. تلفیقی از اصالتی که انسان را مینمایاند... انسانی که بهدنبال اصالت از دسترفتهی خود ناله میکند، درصورتی که اصالت را خود از خویش گرفته.
با همهی افتخارات تکنیکال و جادوهای بصری، منظومه پیامبر بدیها از شکاف بینابینی کمال مطلق فرم و امتناع ارتباط با مخاطب گیر میافتد. بهقولی خرش را در تنگنا میگیرند. مخاطب اجرا را با دیگر کارهای او و دیگر کارهایی که روی صحنه میروند مقایسه میکند و طبق منطق اجرایی، برای او چندان با تئاتر مرتبط نیست. اما مشکلی ندارد. نه مخاطب سیر فکری اشتباهی دارد و نه مساوات نمایشی بعید به اجرا برده. سلیقه در این میان حرف اول را میزند. تکنیک درخشان مساوات در اقتباس است که نمایش را با تماشاگر بهتقسیم میگذارد. سفره پهن است،، هرکه میخواهد چیزی وردارد بسملله... هرکه هم نمیخواهد... باز بسملله.