گفتا دیوانهام و دیوانهخانهای به وسعت یک لوکیشن درندشت و سرسبز، جایی حوالی تهران در یکی از این روستاهای پرت میخواهم. گفت که مال ایندههها نیست. گفت که بهواسطهی او شازده دیوانه شده و چون جوابی نشنید و مرا هاجوواج میدید، مرا بچهقرتی شاشو خطاب کرد. از آنجا نرفتم. شخصیت جذابی بود. بااینکه صد و خوردهای سن داشت اما ماشالا از مدلهای جدید سنهای مد جذابتر میزد. یکی از چشمهایش، که دقیقا نمیدانم کدامش، تهی بود. گفت زریم. زری بوره. دنبال شازده میگردم. مراد بیناموس نشانی را اشتباه برایم نوشته بود. من نه شازده را میشناختم و نه مراد بیناموس را. بوی خوبی به مشامم خورد. پرسیدم چقدر بوی خوبی میدی... گفت بوی شنله.
نبض دیوانهخانه زری بورهی همایون غنیزاده، بر موقعیت سه شخصیت -مراد، شازده، خسرو- است که در مکانی - که به اتاقی از یک خانهی مجلل میماند- محصورند. گذشته از خلال روایات متناقض و گنگ نیمهی ابتدایی نمایش، رفتارها و اشیای پیرامونشان به زمان حال راه پیدا میکند. زری بوره، با آنکه در مرکز ماجرا قرار دارد، غایب است و شناخت تماشاگر از او، به گفتهها و بازنمایی دیگران وابسته میماند. غیاب زری، نقطه آغاز مناسبی برای ساختن روایتی منباب رفرانس بر حافظه، کیستی و امکان دسترسی به حقیقت است؛ لیک ارزش چنین ایدهای را نمیتوان از پیچیدگی طرح یا تعدد تفسیرهای ممکن نتیجه گرفت. مسئله اصلی این است که آیا اجزای اجرا توانستهاند این ابهام را دراماتایز کنند یا بخشی از بار معنا بر دوش تماشاگر باقی مانده است. اینهارا بیخیال،، مراد پیش از نمایش خیلی برایم جالب و جذاب بود. واکنشها و پیشدرآمد ذهنی برای مخاطب را بهخوبی اجرا
... دیدن ادامه ››
میکرد.
ساختار روایی نمایش الگویی غیرخطی دارد و اطلاعات را تدریجا، از خلال گفتههای شخصیتها و نسبت متغیر آنها با گذشته، آشکار میسازد. این شیوه، امکان تردید در روایتها را فراهم میآورد؛ تماشاگر ناچار است گفتهها را با رفتارها -در موقعیتهای مختلف- بسنجد و دربارهی اعتبار هر روایت، بازتحلیل انجام دهد. بااینحال، تاخیرها در ارائهی اطلاعات لزوما تعلیقساز نیستند و تناقضات نیز به پیچیدگی معنایی نمیانجامد. روایت زمانی پیش میرود که اطلاعات جدید، برداشت قبلی را تغییر دهد یا رابطهای پنهان در لایههای دیگر را آشکار کند. اگر ابهام صرفا با بهتعویقانداختن پاسخها ادامه یابد، نمایش، شناخت تماشاگر از صحنه را معلق نگه میدارد. در چنین وضعی، دشواری فهمیدن ماجرا ممکن است با عمق اثر دوگانگی شکل دهند.
شازده جایگاه مهمی در پیشبرد روایت و میزانسنها دارد، زیرا روایت او را نمیتوان بیچونوچرا پذیرفت. بااینهمه، راوی غیرقابلاعتماد زمانی به عنصری موثر در درام تبدیل میشود که فاصله میان گفته و واقعیت از راه کنش، واکنش و تناقضهای رفتاری آشکار شود. اگر تماشاگر فقط به دلیل ناقصبودن اطلاعات به روایت شک کند، بیاعتمادی او محصول شیوهی توزیع اطلاعات است تا شناخت شخصیت. نمایش در لحظاتی که این شک را در رفتار آدمها و مناسباتشان جای میدهد، از ظرفیت روایت بهره میبرد؛ اما هرجا کشف معنا به حدسزدن درباره اطلاعات لایههای زیرین و روایت محدود شود، رابطه میان تماشاگر و اثر سست میشود و مخاطب اثر را در میانه پس میزند.
غیاب زری، در کنار کارکرد روایی، مسئله بازنمایی را نیز پیش میکشد. دیگران درباره او حرف میزنند، او را به یاد میآورند و تصویری توصیفی و دوگانه از او میسازند؛ اما خود زری امکان تصحیح این تصویر را ندارد. در نتیجه، شخصیت غایب، در روایت دیگران شکل میگیرد. این انتخاب میتواند مناسبات قدرت را آشکار کند؛ چه کسی حق دارد از گذشته سخن بگوید و چه کسی به موضوع سخن دیگران تبدیل میشود. بازنمایی زری از طریق خسرو، مبحث هویت را به بدن بازیگر منتقل میکند. این تمهید از نظر اجرایی امکان ایجاد فاصله میان شخص و نقشی را که بر عهده گرفته، فراهم میکند.
هرچند که موفقیت تغییر شخصیت به کیفیت دگرگونی بازیگر وابسته است؛ اینکه آیا بدن، لحن، حرکت و حضور صحنهای -شناوری، وزن، تعادل نسبی به شخصیت- خسرو چیزی از زری را آشکار میکند و همزمان ناتوانی او در بدلشدن کامل به مادرش را نشان میدهد. یا معنا عمدتا از توضیح و تفسیر بیرونی حاصل میشود؟ در حالت نخست، ایده در بازی تحقق پیدا میکند. در حالت دوم، بار مفهومی از آنچه روی صحنه رخ میدهد مقداری متفاوت است... خسرو زری خوبی بود یا زری خسروی خوبی.. مسئله این است!
طراحی صحنه و اشیا در دیوانهخانه قابل توجه است. تلفن، رادیو، پرده، جاروبرقی و اتو، در کنار آب و بو، قابلیت آن را دارند که از وسایل روزمرهای که هریک روزانه از آنها استفاده میکنیم، به سمت حاملان خاطره، اطلاعات و نشانههای گذشته پیش بروند. اهمیت این اشیا در نحوهی ورودشان به کنش است. شیئی که در موقعیتی مشخص به کار گرفته میشود، در ادامه بازمیگردد یا معنای پیشینش تغییر میکند، میتواند بخشی از روایت را بدون اتکا به دیالوگ پیش ببرد، فرم. در مقابل، اگر شی بهدلیل امکان تفسیر نمادین در صحنه حضور داشته باشد، ممکن است به عنصری تزئینی بماند که تماشاگر را به جستوجوی معنایی بیرون از خود موقعیت وامیدارد،، که به گمراهی مخاطب کمک میکند. انباشت نشانهها زمانی مفید است که روابط میان آنها قابل پیگیری باشد؛ وگرنه چندمعنایی به پراکندگی میانجامد و نمایش را با سقوطی آزاد میان چاهی عمیق رها میکند.
خانه نیز از همین منظر اهمیت دارد. گذشته در این فضا از راه اشیا و رفتارها در موقعیت حاضر باقی میماند. آب و بو و مسواک میتوانند با تلاش برای پاککردن آثار گذشته یا ناتوانی از زدودن آن ارتباط پیدا کنند. این تداعیها زمانی از سطح برداشت، به فرای ذهن میرسند که در کنش صحنهای نقشی روشن داشته باشند. طراحی صحنه هنگامی موفق است که فضا را به بخش کلیدیای از درام تبدیل کند؛ بهقولی محدودیتها، مسیر حرکت بازیگران براساس میزانسن، فاصلهها و جایگاه اشیا بر رابطه شخصیتها اثر بگذارند.
انتقال اجرا به یک خانه قدیمی با ظرفیت محدود و فاصله نزدیک تماشاگران از بازیگران، یکی از انتخابهای بحثبرانگیز این اثر است. چنین فضایی میتواند جزئیات بازی را برجسته کند و تماشاگر را در معرض مستقیمتر رفتار شخصیتها قرار دهد. در عین حال، اجرای غیرمتعارف بهخودیخود امتیاز محسوب نمیشود. نزدیکی فیزیکی تنها زمانی به نزدیکی دراماتیک میانجامد که میزانسن، جهت نگاه، مسیر حرکت و نسبت بدنها با یکدیگر در صحنه، دودوتایشان را چهارتا کرده باشند. در فضای محدود، جابهجایی و مکثها بیشتر به چشم میآید و ضعف در سازماندهی صحنه نیز کمتر امکان پنهانشدن دارد. از سوی دیگر، چنین فضایی میتواند محدودیتهایی برای دید، تمرکز و دریافت همزمان کنشها ایجاد کند که غنیزاده با تعبیه کردن مکان مناسب و درست آینهها در گوشههای کور خانه، ضعف صحنه را به نقطه قوتش رساند.
سه بازیگر نمایش، ایمان فتاحی، حمیدرضا کوهرنگ و امیرعلی بهبهانی، با متنی روبهرو هستند که در آن گفتار (واقعیت) همیشه با حقیقت یکی نیست و رفتار شخصیتها میتواند معنایی متفاوت از گفتههایشان منتقل کند. چنین وضعیتی به بازیای نیاز دارد که بر واکنش، گوشدادن تئاتریتیک و تغییرات ظریف رفتاری متکی باشد. تاکید بیش از اندازه بر لحن یا حرکت، اگر از موقعیت شخصیت برنیاید، ممکن است لحن بازی را به خودنمایی تغییر دهد. همانطور که اجرای بیش از حد خنثی نیز میتواند تفاوت میان شخصیتها را کمرنگ سازد. معیار اصلی، توانایی بازیگر در حفظ تناقضهای شخصیت و تغییر رابطهاش با دیگران است. خودمونیما،، خیلی خوب دراومده بود.
ریتم اجرا نیز باید نسبت به نقل حقیقت و واقعیت متن نمایشنامه همسو باشد. در نمایشی که بر نقل خاطره، تکرار و روایتهای متناقض بنا شده، بازگشت شی یا گفتههای سابق پرسوناژ میتواند معنای پیشین را تغییر دهد. اما تکرار اگر به تغییر موقعیت منجر نشود، از کارکرد دراماتیک خود را پس میزند و به ایستایی میانجامد. کارگردانی باید بتواند میان فرصتدادن به تماشاگر برای دریافت اطلاعات و حفظ حرکت صحنه تعادل برقرار کند (دوسویه بودن ریتم و تمپو).
نور و صدا نیز باید در همین نسبت با میزانسن و روایت ارزیابی شوند. در چنین اثر سیالی، نور میتواند توجه را به موقعیتی خاص هدایت کند و صدا میتواند حضور جزئی غایب را محسوس سازد یا مرز میان گذشته و اکنون را دگرگون کند. بااینحال، این عناصر زمانی کارکرد اجرایی پیدا میکنند که در لحظهای مشخص بر دریافت تماشاگر اثر بگذارند. نورپردازی صرفا برای ساختن فضای تیره یا نامتعارف، و صداپردازی صرفا برای تشدید حس اضطراب، به فضاسازی عمومی محدود میشوند. در نمایشی که از پیش با ابهام روایی سروکار دارد، عناصر فنی باید به روشنشدن روابط صحنه کمک کنند.
برخی دیوانهخانه را دیوانهوار دوست میدارند و برخی دیگر از خلا در روایات سخن میگویند. برای من ایدهای جذاب و روایتی عجیب بود. انتخاب سوژه را دوست داشتم و پرداختش را نه. اجرایی بسیار قوی بود. عناصر، آنچنان که باید، درخدمت کار نبودند و تماشاگر را از صحنه میراندند. اما انتخاب بازیگران، صحنه، طراحی صحنه و میزاندهی و مخصوصا فردی مرکوری عزیز مرا در روایت نگهداشت. با اینکه لحن کمدیاش را دوست داشتم، اما متن مرا از خود پس زد. آدم امتیازدهی و امتیاز بازی نیز نیستم. غنیزاده خود را بارها در تئاتر و سینمایش ثابت کرده. اجرای ارزشمندی برای تئاتر بیجان مملکت بود. خلاصه که همه میروند،، تنها مراد است که میماند.