در روز
از روز
تا روز
آغاز از ساعت
پایان تا ساعت
دارای سانس فعال
آنلاین
کمدی
کودک و نوجوان
تیوال | هومن معتمدنیا
S3 > com/org | (HTTPS) 78.157.41.90 : 14:49:40
«تیوال» به عنوان شبکه اجتماعی هنر و فرهنگ، همچون دیواری‌است برای هنردوستان و هنرمندان برای نوشتن و گفت‌وگو درباره زمینه‌های علاقه‌مندی مشترک، خبررسانی برنامه‌های جالب به هم‌دیگر و پیش‌نهادن دیدگاه و آثار خود. برای فعالیت در تیوال به سیستم وارد شوید
۱۱ آبان ساعت ۲۱:۰۲
گفتا دیوانه‌ام و دیوانه‌خانه‌ای به وسعت یک لوکیشن درندشت و سرسبز، جایی حوالی تهران در یکی از این روستاهای پرت می‌خواهم. گفت که مال این‌دهه‌ها نیست. گفت که به‌واسطه‌ی او شازده دیوانه شده‌ و چون جوابی نشنید و مرا هاج‌و‌واج می‌دید، مرا بچه‌قرتی شاشو خطاب کرد. از آن‌جا نرفتم. شخصیت‌ جذابی بود. بااینکه صد و خورده‌ای سن داشت اما ماشالا از مدل‌های جدید سن‌های مد جذاب‌تر می‌زد. یکی از چشم‌هایش، که دقیقا نمی‌دانم کدامش، تهی بود. گفت زریم. زری بوره. دنبال شازده می‌گردم. مراد بیناموس نشانی را اشتباه برایم نوشته بود. من نه شازده را می‌شناختم و نه مراد بیناموس را. بوی خوبی به مشامم خورد. پرسیدم چقدر بوی خوبی می‌دی... گفت بوی شنله.

نبض دیوانه‌خانه زری بوره‌ی همایون غنی‌زاده، بر موقعیت سه شخصیت -مراد، شازده، خسرو- است که در مکانی - که به اتاقی از یک خانه‌ی مجلل می‌ماند- محصورند. گذشته از خلال روایات متناقض و گنگ نیمه‌ی ابتدایی نمایش، رفتارها و اشیای پیرامون‌شان به زمان حال راه پیدا می‌کند. زری بوره، با آنکه در مرکز ماجرا قرار دارد، غایب است و شناخت تماشاگر از او، به گفته‌ها و بازنمایی دیگران وابسته می‌ماند. غیاب زری، نقطه آغاز مناسبی برای ساختن روایتی من‌باب رفرانس بر حافظه، کیستی و امکان دسترسی به حقیقت است؛ لیک ارزش چنین ایده‌ای را نمی‌توان از پیچیدگی طرح یا تعدد تفسیرهای ممکن نتیجه گرفت. مسئله اصلی‌ این است که آیا اجزای اجرا توانسته‌اند این ابهام را دراماتایز کنند یا بخشی از بار معنا بر دوش تماشاگر باقی مانده است. این‌هارا بیخیال،، مراد پیش از نمایش خیلی برایم جالب و جذاب بود. واکنش‌ها و پیش‌درآمد ذهنی برای مخاطب را به‌خوبی اجرا ... دیدن ادامه ›› می‌کرد.

ساختار روایی نمایش الگویی غیر‌خطی دارد و اطلاعات را تدریجا، از خلال گفته‌های شخصیت‌ها و نسبت متغیر آن‌ها با گذشته، آشکار می‌سازد. این شیوه، امکان تردید در روایت‌ها را فراهم می‌آورد؛ تماشاگر ناچار است گفته‌ها را با رفتارها -در موقعیت‌های مختلف- بسنجد و درباره‌ی اعتبار هر روایت، بازتحلیل انجام دهد. بااین‌حال، تاخیرها در ارائه‌ی اطلاعات لزوما تعلیق‌ساز نیستند و تناقضات نیز به پیچیدگی معنایی نمی‌انجامد. روایت زمانی پیش می‌رود که اطلاعات جدید، برداشت قبلی را تغییر دهد یا رابطه‌ای پنهان در لایه‌های دیگر را آشکار کند. اگر ابهام صرفا با به‌تعویق‌انداختن پاسخ‌ها ادامه یابد، نمایش، شناخت تماشاگر از صحنه را معلق نگه می‌دارد. در چنین وضعی، دشواری فهمیدن ماجرا ممکن است با عمق اثر دوگانگی شکل دهند.

شازده جایگاه مهمی در پیشبرد روایت و میزانسن‌ها دارد، زیرا روایت او را نمی‌توان بی‌چون‌وچرا پذیرفت. بااین‌همه، راوی غیرقابل‌اعتماد زمانی به عنصری موثر در درام تبدیل می‌شود که فاصله میان گفته و واقعیت از راه کنش، واکنش و تناقض‌های رفتاری آشکار شود. اگر تماشاگر فقط به دلیل ناقص‌بودن اطلاعات به روایت شک کند، بی‌اعتمادی او محصول شیوه‌ی توزیع اطلاعات است تا شناخت شخصیت. نمایش در لحظاتی که این شک را در رفتار آدم‌ها و مناسباتشان جای می‌دهد، از ظرفیت روایت بهره می‌برد؛ اما هرجا کشف معنا به حدس‌زدن درباره اطلاعات لایه‌های زیرین و روایت محدود شود، رابطه میان تماشاگر و اثر سست می‌شود و مخاطب اثر را در میانه پس می‌زند.

غیاب زری، در کنار کارکرد روایی، مسئله بازنمایی را نیز پیش می‌کشد. دیگران درباره او حرف می‌زنند، او را به یاد می‌آورند و تصویری توصیفی و دوگانه از او می‌سازند؛ اما خود زری امکان تصحیح این تصویر را ندارد. در نتیجه، شخصیت غایب، در روایت دیگران شکل می‌گیرد. این انتخاب می‌تواند مناسبات قدرت را آشکار کند؛ چه کسی حق دارد از گذشته سخن بگوید و چه کسی به موضوع سخن دیگران تبدیل می‌شود. بازنمایی زری از طریق خسرو، مبحث هویت را به بدن بازیگر منتقل می‌کند. این تمهید از نظر اجرایی امکان ایجاد فاصله میان شخص و نقشی را که بر عهده گرفته، فراهم می‌کند.

هرچند که موفقیت تغییر شخصیت به کیفیت دگرگونی بازیگر وابسته است؛ اینکه آیا بدن، لحن، حرکت و حضور صحنه‌ای -شناوری، وزن، تعادل نسبی به شخصیت- خسرو چیزی از زری را آشکار می‌کند و هم‌زمان ناتوانی او در بدل‌شدن کامل به مادرش را نشان می‌دهد. یا معنا عمدتا از توضیح و تفسیر بیرونی حاصل می‌شود؟ در حالت نخست، ایده در بازی تحقق پیدا می‌کند. در حالت دوم، بار مفهومی از آنچه روی صحنه رخ می‌دهد مقداری متفاوت است... خسرو زری خوبی بود یا زری خسروی خوبی.. مسئله این است!

طراحی صحنه و اشیا در دیوانه‌خانه قابل توجه است. تلفن، رادیو، پرده، جاروبرقی و اتو، در کنار آب و بو، قابلیت آن را دارند که از وسایل روزمره‌ای که هریک روزانه از آن‌ها استفاده می‌کنیم، به سمت حاملان خاطره، اطلاعات و نشانه‌های گذشته پیش بروند. اهمیت این اشیا در نحوه‌ی ورودشان به کنش است. شیئی که در موقعیتی مشخص به کار گرفته می‌شود، در ادامه بازمی‌گردد یا معنای پیشینش تغییر می‌کند، می‌تواند بخشی از روایت را بدون اتکا به دیالوگ پیش ببرد، فرم. در مقابل، اگر شی به‌دلیل امکان تفسیر نمادین در صحنه حضور داشته باشد، ممکن است به عنصری تزئینی بماند که تماشاگر را به جست‌وجوی معنایی بیرون از خود موقعیت وامی‌دارد،، که به گمراهی مخاطب کمک می‌کند. انباشت نشانه‌ها زمانی مفید است که روابط میان آن‌ها قابل پیگیری باشد؛ وگرنه چندمعنایی به پراکندگی می‌انجامد و نمایش را با سقوطی آزاد میان چاهی عمیق رها می‌کند.

خانه نیز از همین منظر اهمیت دارد. گذشته در این فضا از راه اشیا و رفتارها در موقعیت حاضر باقی می‌ماند. آب و بو و مسواک می‌توانند با تلاش برای پاک‌کردن آثار گذشته یا ناتوانی از زدودن آن ارتباط پیدا کنند. این تداعی‌ها زمانی از سطح برداشت، به فرای ذهن می‌رسند که در کنش صحنه‌ای نقشی روشن داشته باشند. طراحی صحنه هنگامی موفق است که فضا را به بخش کلیدی‌ای از درام تبدیل کند؛ به‌قولی محدودیت‌ها، مسیر حرکت بازیگران براساس میزانسن، فاصله‌ها و جایگاه اشیا بر رابطه شخصیت‌ها اثر بگذارند.

انتقال اجرا به یک خانه قدیمی با ظرفیت محدود و فاصله نزدیک تماشاگران از بازیگران، یکی از انتخاب‌های بحث‌برانگیز این اثر است. چنین فضایی می‌تواند جزئیات بازی را برجسته کند و تماشاگر را در معرض مستقیم‌تر رفتار شخصیت‌ها قرار دهد. در عین حال، اجرای غیرمتعارف به‌خودی‌خود امتیاز محسوب نمی‌شود. نزدیکی فیزیکی تنها زمانی به نزدیکی دراماتیک می‌انجامد که میزانسن، جهت نگاه، مسیر حرکت و نسبت بدن‌ها با یکدیگر در صحنه، دودوتای‌شان را چهارتا کرده باشند. در فضای محدود، جابه‌جایی و مکث‌ها بیشتر به چشم می‌آید و ضعف در سازمان‌دهی صحنه نیز کمتر امکان پنهان‌شدن دارد. از سوی دیگر، چنین فضایی می‌تواند محدودیت‌هایی برای دید، تمرکز و دریافت هم‌زمان کنش‌ها ایجاد کند که غنی‌زاده با تعبیه کردن مکان مناسب و درست آینه‌ها در گوشه‌های کور خانه، ضعف صحنه را به نقطه قوتش رساند.

سه بازیگر نمایش، ایمان فتاحی، حمیدرضا کوهرنگ و امیرعلی بهبهانی، با متنی روبه‌رو هستند که در آن گفتار (واقعیت) همیشه با حقیقت یکی نیست و رفتار شخصیت‌ها می‌تواند معنایی متفاوت از گفته‌هایشان منتقل کند. چنین وضعیتی به بازی‌ای نیاز دارد که بر واکنش، گوش‌دادن تئاتریتیک و تغییرات ظریف رفتاری متکی باشد. تاکید بیش از اندازه بر لحن یا حرکت، اگر از موقعیت شخصیت برنیاید، ممکن است لحن بازی را به خودنمایی تغییر دهد. همان‌طور که اجرای بیش از حد خنثی نیز می‌تواند تفاوت میان شخصیت‌ها را کم‌رنگ سازد. معیار اصلی، توانایی بازیگر در حفظ تناقض‌های شخصیت و تغییر رابطه‌اش با دیگران است. خودمونیما،، خیلی خوب دراومده بود.

ریتم اجرا نیز باید نسبت به نقل حقیقت و واقعیت متن نمایشنامه همسو باشد. در نمایشی که بر نقل خاطره، تکرار و روایت‌های متناقض بنا شده، بازگشت شی یا گفته‌های سابق پرسوناژ می‌تواند معنای پیشین را تغییر دهد. اما تکرار اگر به تغییر موقعیت منجر نشود، از کارکرد دراماتیک خود را پس می‌زند و به ایستایی می‌انجامد. کارگردانی باید بتواند میان فرصت‌دادن به تماشاگر برای دریافت اطلاعات و حفظ حرکت صحنه تعادل برقرار کند (دوسویه بودن ریتم و تمپو).

نور و صدا نیز باید در همین نسبت با میزانسن و روایت ارزیابی شوند. در چنین اثر سیالی، نور می‌تواند توجه را به موقعیتی خاص هدایت کند و صدا می‌تواند حضور جزئی غایب را محسوس سازد یا مرز میان گذشته و اکنون را دگرگون کند. بااین‌حال، این عناصر زمانی کارکرد اجرایی پیدا می‌کنند که در لحظه‌ای مشخص بر دریافت تماشاگر اثر بگذارند. نورپردازی صرفا برای ساختن فضای تیره یا نامتعارف، و صداپردازی صرفا برای تشدید حس اضطراب، به فضاسازی عمومی محدود می‌شوند. در نمایشی که از پیش با ابهام روایی سروکار دارد، عناصر فنی باید به روشن‌شدن روابط صحنه کمک کنند.

برخی دیوانه‌خانه را دیوانه‌وار دوست می‌دارند و برخی دیگر از خلا در روایات سخن می‌گویند. برای من ایده‌ای جذاب و روایتی عجیب بود. انتخاب سوژه را دوست داشتم و پرداختش را نه. اجرایی بسیار قوی بود. عناصر، آن‌چنان که باید، درخدمت کار نبودند و تماشاگر را از صحنه می‌راندند. اما انتخاب بازیگران، صحنه، طراحی صحنه و میزان‌دهی و مخصوصا فردی مرکوری عزیز مرا در روایت نگهداشت. با اینکه لحن کمدی‌اش را دوست داشتم، اما متن مرا از خود پس زد. آدم امتیازدهی و امتیاز بازی نیز نیستم. غنی‌زاده خود را بارها در تئاتر و سینمایش ثابت کرده. اجرای ارزشمندی برای تئاتر بی‌جان مملکت بود. خلاصه که همه می‌روند،، تنها مراد است که می‌ماند.
۲۵ مهر ساعت ۲۳:۲۹
"پیام‌آور صحنه"

پا به اتاق می‌گذارم؛ اتاقی که می‌تواند زندگی‌ام را زیر و رو کند. دشنه در دستانم برق می‌زند. هیچ‌چیز جز برق دشنه و تاریکی در اتاق حضور ندارد... و البته دانکن. او روی تخت دراز کشیده. می‌خواهم انجامش دهم. نشانه را جادوگران برایم فرستادند و مهر و امضایش را لیدی زیباتر از زیبایم روی آن زد. در این میان، ترس مثل موجودی ناپیدا مرا دنبال می‌کند... یا من او را؟ هیچ‌گاه با او رویارو نشده‌ام. او ترس است و من، مکبث اسکاتلندی نامدار... کسی که اسمش به تنهایی شاش بر اندام دیگران می‌اندازد‌... اما هرچه فکر می‌کنم، باز هم او ترس می‌ماند و من... من می‌میرم. هیچ‌کس نامیرا نیست، جز مرگ! آری، من با مرگ زاده شده‌ام و با مرگ نیست می‌شوم. هیچ‌کس نمی‌تواند مرا شکست دهد؛ حداقل نمی‌گذارم ترس مرا مسخ خویش کند. دشنه را در هوا به رقص درمی‌آورم. سینه... شکمبه... یا گلویش؟ آری... گلویش!

نمایش منظومه پیامبر بدی‌ها، به نویسندگی، کارگردانی و طراحی محمد مساوات از اوایل پاییز اجرا رفت و تا اواخر پاییز در مجموعه تئاتر لبخند روی صحنه حضور دارد. بدون جمله واصل پیش می‌روم تا بیش از حد طولانی نشود. درکل، تئاتر یک رخداد دراماتیک متعارف است. اما سبک‌های مختلف و حرف‌های مختلفی که دغدغه‌ی ... دیدن ادامه ›› کارگردان است و گهگداری حرف جامعه، نگرش کنش‌گرایانه را به یک نمایش تغییر می‌دهد. من اسم اجرا را، بیانیه‌ای صلب و فرمالیستی می‌گذارم. یک بیانه با زبانی اسطوره‌ای و ساختاری مرزوارانه‌ی مینیمالیستی که با وسواس‌های ساختارگرایانه‌ی مفرط و امتناع از برقراری پیوندی ارگانیک با جان تماشاگر، بر لبه‌ی تیغ قدم برمی‌دارد. مساوات در چند سال اخیر، دغدغه‌های حال خویش را بر روی صحنه جان می‌دهد. حرفی که با منظومه‌ی زندانی در دانمارک الفش گذاشته شد -اقتباسی از هملت- استخوان‌بندی‌اش با منظومه‌ی پیامبر بدی‌ها پایه‌گذاری شد -اقتباسی از مکبث- و فقط خدا می‌داند که مساوات سه‌گانه‌اش را با شاه‌لیر و یا حتی با اتللو به اتمام می‌رساند... اصلا آیا به اتمام می‌رساند؟ آی شکسپیر عاشق!

دکور در نگاه نخست، هوش از سر ناظر می‌برد. نمایش آغاز می‌شود. مه، تمام صحنه را به تاراج می‌برد و مکبث و لیدی خویش، میان دو حفره کنار هم ایستاده‌اند. البته، دیواری میان‌شان شکل گرفته. شکل دادن ایدئولوژی نسبی و خط فکری مساوات در این اثر، به بهای سترون شدن تنش زنده‌ی دراماتیک تمام می‌شود؛ سلیقه‌ایست و ممکن است شخصی از این‌گونه روایت خوشش نیاید و ده پیاله را روی زمین بریزد. اما بیخیال... می‌خوریم به‌سلامتی محمد مساوات!

طراحی صحنه در این منظومه، به گورستانی کلان، هندسی و طبقاتی پهلو می‌زند که بازیگر در آن، چونان ارواح سرگردان و محبوس در حفره‌های چرک‌مرده‌ی زمینی که خود برای خود حفر کرد‌ه‌ست، به‌دنبال معنایی می‌گردد که خود، اورا کشته است. گودال‌ها و چاله‌هایی که رفرنس خوردند، صحنه را به قبرستانی از تنانگی ازدست‌رفته می‌رسانند. بستر صحنه که میزانسنی مبتنی بر سیالیت انقباض و رنج عضلانی تن بازیگر است. در چنین اقلیم فسرده‌ای است که بازیگری نگار جواهریان و خود محمد مساوات، سانتی‌مانتالیسم و تنش‌های کاذب مرسوم را پس می‌زند و بار خود را در متنی هایکو‌وارانه حفظ می‌کند. برای چنین متنی، استفاده از دیافراگم و آکسان‌گذاری بیش‌از حد، نمایش را به سمت سانتی‌مانتالیسم سوق می‌دهد. راوی باید در خدمت روایت باشد، عناصر به هم‌ پیوسته!

صدایی خشک، عصبی، خش‌دار، لرزان و گزنده که بدون افتادن در دام اوراکتینگ، با شدتی درونی و مرتعش به گوش می‌رسد و مخاطب را در چنبره‌ی فضایی خفقان‌آور اسیر می‌کند. این نوع روایت از زبان چنین راوی‌ای را می‌توان بازتابنده‌ی عریان انزوای انسان معاصر در برهوتی بسته خواند. مهندسی نور در این اثر، عنصری خشن با زوایایی در خدمت کوبیسم، گویای خشونت بشری‌ست. با روایات آه‌خدای‌من گویان سازش‌ناپذیر است. هرچند که فارغ از بیان فوق‌العاده‌ی هردوی آن‌ها، به‌نمایش گذاشتن چنین روایتی امکان‌پذیر نمی‌باشد. نورپردازی قطع‌کننده اثر، با کنتراست‌های خیره‌کننده، نقشی ساختاری در تفکیک پیانه‌های اثر ایفا می‌کند؛ واحدهای روایی خرد و متراکمی که هر یک منظم و ریاضی‌وار شکل می‌گیرند و به پشتوانه‌ی پایانی منقطع، به نقطه‌ی اوج می‌رسند و همچنین، در ملال روایی غرق نمی‌شوند... راه رفتن روی لبه‌ی تیغ!

اما متعارف این است که در تلاقی مهیب فرم و محتوا تعارض بنیادین نمایش سر برآورد. کمال‌گرایی فنی و وسواس هندسی‌ای که صحنه‌ها را از صحنه‌ی دیگر خاص‌تر می‌کند، به‌قولی امضای کارگردان. سپری دفاعی نمایش نیز اینچنین است تا اثر را از مواجهه‌ی آشفته و خطرپذیر با بحران‌های درونی‌اش مصون نگه دارد و به نام ژرفای فرمال، از عمق هستی‌شناختی تهی‌اش سازد. به عبارتی همان چفت و بست کار خودمان.

یکی از درخشان‌ترین و در عین حال مناقشه‌برانگیزترین تمهیدات مفهومی و بصری مساوات، دوربین‌های مداربسته با چهره‌ی بازیگر، نواهای اصیل، محزون و زوال‌یافته‌ی موسیقی سنتی ایرانی است. چشم بی‌روح و لایتغیر دوربین‌های نظارتی، مدرنیته‌ی کنترل‌گر و پانپتیکونی را با تماشاگر تقسیم می‌کند. در موقعیتی پارادوکسیکال، هم‌زمان در جایگاه ناظر و سوژه‌ی زیر نظر قرار گرفته. رویکردی که انزوای مخاطب را تا سطح یک شی زیر ذره‌بین تشدید می‌کند؛ یکی کردن خار و مادر دیوار چهارم. در تقابل با نگاه مکانیکی عاری از عواطف -حال می‌خواهد اکت بازیگر روی صحنه باشد یا رو‌به دوربینی که تماشاگر را می‌نمایاند- نوای موسیقی سنتی میان پیاله‌ای، پیکر ساختار تکنولوژیک را قلقلک می‌دهد و شکاف میان اصالت ازدست‌رفته‌ی سنت و خشونت فرم معاصر را به نقطه‌ی بحران زیباشناختی می‌رساند. تلفیقی از اصالتی که انسان را می‌نمایاند... انسانی که به‌دنبال اصالت از دست‌رفته‌ی خود ناله می‌کند، درصورتی که اصالت را خود از خویش گرفته.

با همه‌ی افتخارات تکنیکال و جادوهای بصری، منظومه پیامبر بدی‌ها از شکاف بینابینی کمال مطلق فرم و امتناع ارتباط با مخاطب گیر می‌افتد. به‌قولی خرش را در تنگنا می‌گیرند. مخاطب اجرا را با دیگر کارهای او و دیگر کارهایی که روی صحنه می‌روند مقایسه می‌کند و طبق منطق اجرایی، برای او چندان با تئاتر مرتبط نیست. اما مشکلی ندارد. نه مخاطب سیر فکری اشتباهی دارد و نه مساوات نمایشی بعید به اجرا برده. سلیقه در این میان حرف اول را می‌زند. تکنیک درخشان مساوات در اقتباس است که نمایش را با تماشاگر به‌تقسیم می‌گذارد. سفره پهن است،، هرکه می‌خواهد چیزی وردارد بسم‌لله... هرکه هم نمی‌خواهد... باز بسم‌لله.
۱۲ مهر ساعت ۰۰:۳۵
آدم‌ها گاهی آن‌قدر در یک جای کوچک می‌مانند که کم‌کم اندازه‌ی جهان را با گام‌های شنبه و یکشنبه‌شان می‌سنجند؛ چند قدم تا دیوار، چند قدم تا آب، چند قدم تا صحنه‌ی برادوی و چند قدم تا خود دیگری‌شان. ولی اگر دو نفر باشند چه؟ آن‌هم جانی بی‌جان و وینستونی که وینستون بر لب ندارد! آن‌ها توانسته‌اند جهان اطرافشان را گسترش دهند؛ نه آن‌قدر که نجاتشان بدهد و نه آن‌قدر کوچک که بشود نادیده‌اش گرفت. بخش ارزشمند ماجرا جایی در پیرامون جزیره شکل می‌گیرد؛ گاهی در دو قدم فاصله و گاهی در سه سال هم‌سلولی. یادم هست چه زمانی جزیره‌ی فوگارد را خواندم. دوران جالبی نبود و برای دیدن یا خواندن یک اثر، معمولا با گارد به پیشوازش می‌رفتم. جزیره گاردم را شکست. برای ساخت اثری که حول محور زندان می‌چرخد، معمولا دو مولفه‌ی آشنا وجود دارد: یا یکی زندانی و دیگری زندان‌بان است، یا دو شخصیت متضاد در یک سلول قرار می‌گیرند. فوگارد مسیر دیگری را انتخاب می‌کند؛ دو زندانی با یکدیگر مسئله‌ی اصلی ندارند. آن‌ها با سیاست‌ها و زندگی پیرامون خود درگیرند و اعتراضشان را با زبانی لمپن‌وار، تلخ و گاه خنده‌دار بیان می‌کنند.

جزیره برای من از رابطه‌ی این دو نفر شروع می‌شود؛ نه از روبن آیلند، نه از آپارتاید و نه حتی از آنتیگونه. از دو آدمی که مدت زیادی در یک فضای بسته کنار هم مانده‌اند و حالا قرار است یکی از آن‌ها برود. جزیره پیش از آنکه صرفا اثری سیاسی باشد، به بدن، رابطه‌ی سلولی و تجربه‌ی زیسته‌ی دو زندانی متکی است. جان و وینستون در روبن آیلند زندانی‌اند و میان کار اجباری و انتظار برای همایش هفته‌ی بعد، آنتیگونه‌ی سوفوکل را تمرین می‌کنند. جان نقش کرئون را می‌گیرد و وینستون آنتیگونه را. فوگارد دو لایه‌ی جدا را آرام‌آرام روی یکدیگر می‌گذارد: زندگی دو زندانی و نمایشنامه‌ای که درون زندگی آن‌ها تمرین ... دیدن ادامه ›› می‌شود.

اما اگر تمام جزیره را با همین منوال و حول آپارتاید توضیح بدهیم، بخش مهمی از نمایش را از دست می‌دهیم. تاریخ برای فهم اثر لازم است، اما تمام اثر نیست. فوگارد و دو همکارش موقعیتی ساخته‌اند که سیاست در آن حضور دارد، ولی شخصیت‌ها را کاملا به سیاست تحویل نمی‌دهد. جان و وینستون قبل از هر اصل و موضعی، دو آدم‌اند. آن‌ها مدت زیادی مجبور بوده‌اند یکدیگر را ببینند و حالا خبر آزادی یکی، رابطه‌ی میانشان را وارد مرحله‌ای تازه می‌کند. جان قرار است برود و وینستون باید بماند. همین اتفاق، تقریبا تمام نسبت میان این دو نفر را تغییر می‌دهد. تا پیش از آن، هر دو در وضعیت مشترکی قرار داشته‌اند؛ هر دو زندانی‌اند، هر دو در معدن سنگ کار کرده‌اند و هر دو روزهای مشابهی را در محیطی مشابه گذرانده‌اند. اما آزادی جان این اشتراک را از بین می‌برد. حسادت وینستون نیز از همین‌جا سرچشمه می‌گیرد؛ او ابد خورده، اما جان سه ماه دیگر آزاد می‌شود. می‌توان گفت وینستون فقط به آزادی جان حسادت نمی‌کند؛ به زندگی‌ای حسادت می‌کند که بعد از رفتن جان دیگر سهمی از آن ندارد. سه سال تمام را با او در یک سلول گذرانده و حالا باید شاهد ادامه‌ی زندگی کسی باشد که بخشی از زندگی خودش بوده است.

اجرای اکبر زنجانپور در همین بخش‌ها، که به نظرم مهم‌ترین قسمت‌های متن‌اند، بیشترین ظرافت را دارد. زنجانپور و سعید داخ هر دو بازی‌های خوبی ارائه می‌دهند و رابطه‌ی میانشان از جنسی است که مخاطب برای فهمیدن آن به توضیح مداوم احتیاج ندارد. لازم نیست این دو درباره‌ی گذشته‌شان حرف بزنند تا بفهمیم گذشته‌ای مشترک دارند و به دردی یکسان دچارند. مکث‌ها، شوخی‌های دم‌دستی، دلخوری‌ها، تغییر لحن و حتی به‌موقع عوض شدن پرده، گذشته را کم‌کم می‌سازند. بازی‌ها اجازه می‌دهند رابطه‌ی مخاطب با متن آهسته شکل بگیرد و همین، دریافت ما از شخصیت‌ها را دقیق‌تر می‌کند.

یکی از نکات قابل توجه اجرا، میزانسن آن است. صحنه خلوت است و در دام شعارزدگی نمی‌افتد؛ موقعیت با چند طرح ساده ترسیم می‌شود. جای‌گیری جان و وینستون در طول اجرا مدام نسبت آن‌ها را با یکدیگر تغییر می‌دهد؛ گاهی کنار هم‌اند و گاهی فاصله‌ای میانشان شکل می‌گیرد. این فاصله‌ها در امتداد بازی عمل می‌کنند و فقط جابه‌جایی فیزیکی نیستند.

این نکته درباره‌ی وینستون اهمیت بیشتری دارد. اگر حسادت او فقط با فریاد و عصبانیت و رگ گردن نشان داده می‌شد، شخصیت خیلی زود تک‌بعدی می‌شد و اجرا به یکنواختی می‌رسید. در زیرمتن می‌شود دید که این دو نفر همدیگر را دوست دارند، از هم خسته‌اند و به هم وابسته‌اند؛ هیچ‌کدام از این سه وضعیت دیگری را حذف نمی‌کند. همین چندلایگی باعث می‌شود اجرای زنجانپور از یک بازسازی تاریخی صرف فاصله بگیرد. او تلاش نکرده جزیره را در سال ۱۹۷۳ منجمد کند یا روح معترض فوگارد را صرفا بازسازی کند. تاریخ و جزئیات متن باقی مانده‌اند، اما اجرا به رابطه‌ی دو انسان نزدیک‌تر شده است. تصمیم زنجانپور برای برخوردی تاحدودی مدرن و ایرانیزه، موقعیتی انسانی و ملموس از نمایش ساخته است.

البته اجرا از ابتدا به این وضوح نمی‌رسد. دقایق نخست برای من بیش از اندازه گنگ و نامفهوم بود. مسئله ابهام متن یا معما نیست؛ زبان اجرایی هنوز برای تماشاگر جا نیفتاده و مدتی طول می‌کشد تا معلوم شود باید به چه چیزهایی توجه کرد. با این حال، اجرا به‌تدریج خودش را جمع می‌کند. هرچه رابطه‌ی جان و وینستون پررنگ‌تر می‌شود، گنگی اولیه نیز کمتر به چشم می‌آید. ریتم اجرا هم بعد از مدتی جای خود را پیدا می‌کند. ابتدا عناصر اجرایی هنوز به تعادل نرسیده‌اند، اما در ادامه یکدیگر را پیدا می‌کنند و از جایی به بعد، اجرا ریتمی واحد می‌گیرد.

کار اجباری ابتدای نمایش یکی از نقاط قابل بحث اجراست. در جزیره، این بخش قرار نیست صرفا خشونت و سختی کار زندانیان را نمایش دهد. تکرار کار، جابه‌جا کردن شن، کار در معدن و برگشتن دوباره به همان نقطه قرار است وزن زمان را روی بدن دو نفر بنشاند؛ همان زمانی که وینستون پس از شنیدن خبر آزادی جان، شروع به شمردنش می‌کند. در اجرای زنجانپور اما شدت این بخش گاهی بیش از اندازه است و به غلو نزدیک می‌شود. مخاطب به‌جای حس کردن فرسودگی و تکرار، گاهی با تاکید زیادی بر فشار جسمی مواجه می‌شود. در متنی که بخشی از معنایش از تکرار می‌آید، خونسردی بیشتر می‌توانست اثرگذارتر باشد.

سپس آنتیگونه وارد مرحله‌ی تمرین می‌شود و اتفاق مهم‌تری رخ می‌دهد. دو زندانی، در شرایطی که تقریبا هیچ اختیار بیرونی ندارند، تصمیم می‌گیرند نمایشنامه‌ای را تمرین کنند که خود درباره‌ی قدرت، قانون و نافرمانی است. وینستون آنتیگونه می‌شود و جان کرئون. انتخاب این نقش‌ها، به‌خصوص برای وینستون، ساده نیست. او باید از موقعیت همیشگی خودش فاصله بگیرد و وارد نقشی شود که در ظاهر جنسیت و در باطن جایگاه و رفتار اجتماعی‌اش را برای مدتی تغییر می‌دهد. تغییر وینستون فقط در سطح نقش باقی نمی‌ماند و در بدن بازیگر نیز دیده می‌شود. وقتی به آنتیگونه نزدیک می‌شود، جنس بازی‌اش تغییر می‌کند و فاصله‌ی میان وینستون و نقشی که بازی می‌کند، آشکارتر می‌شود.

آنتیگونه در اجرای زنجانپور نقطه اوج است. در این قسمت، نمایش درون نمایش بالاخره به بخش اصلی نمایش تبدیل می‌شود. تا پیش از آن، دو زندانی در حال تمرین‌اند؛ از اینجا به بعد، تمرین به موقعیتی حقیقی برای خودشان تبدیل می‌شود. جان و وینستون از طریق نقش‌هایی که بازی می‌کنند، دوباره نسبت خودشان را با یکدیگر و موقعیتشان امتحان می‌کنند. فوگارد اینجا یکی از بهترین ایده‌های نمایش را به کار می‌گیرد: دو زندانی برای مدتی کوتاه می‌توانند چیزی غیر از زندانی بودن باشند، اما همین امکان را هم درون زندان پیدا می‌کنند. تناقض، آنتیگونه را به بخشی از زندگی آن‌ها تبدیل می‌کند.

در کنار بازی، طراحی تصویری اجرا نیز جای بحث دارد. افکت زنده‌ای که حالات بازیگر را در پس‌زمینه دنبال می‌کند، در بعضی لحظات ایده‌ای جذاب است. وقتی تصویر با حرکت یا حالت بازیگر هماهنگ می‌شود، لایه‌ای بصری به اجرا اضافه می‌کند و گاهی حتی باعث می‌شود جزئیات صورت و بدن معنای بیشتری پیدا کنند. اما همیشه چنین نیست. در بعضی لحظات تصویر توجه را به خودش می‌کشد و باعث حواس‌پرتی می‌شود. مسئله برای من نسبت تکنولوژی صحنه با بازی است. جزیره نمایش دو بازیگر است و این دو نفر آن‌قدر ظرفیت اجرایی دارند که تصویر نباید برای جلب توجه با آن‌ها رقابت کند؛ نباید جایی برسد که بازی دزدیده شود.

زنجانپور متن فوگارد را به تهران آورده، از تاریخ خودش جدا نکرده، اما آن را در تاریخ هم حبس نکرده است. برای من، جزیره زمانی جدی شد که دیگر لزومی نمی‌دیدم بدانم این دو نفر دقیقا در کجای دنیا زندانی‌اند. کافی بود ببینم یکی از آن‌ها دارد می‌رود و دیگری، با تمام دلخوری و وابستگی‌اش، رفتن او را از همان جایی که قرار است بماند دنبال می‌کند. جان می‌رود و وینستون می‌ماند؛ اما رابطه‌ای که میان این دو ساخته شده، با رفتن یکی تمام نمی‌شود. وینستون در آنتیگونه باقی می‌ماند، کلاه‌گیس را روی صحنه می‌گذارد و بیرون می‌رود. از آن لحظه به بعد، آنچه روی صحنه باقی مانده دیگر چندان به آنتیگونه مربوط نیست. آدمی است که برای لحظه‌ای کوتاه، نقشی دیگر را امتحان کرده و بعد، با همان بدن و همان گذشته، به زندگی خودش برمی‌گردد. شاید جزیره از همین‌جا برای من از یک نمایش درباره‌ی زندان فاصله می‌گیرد و به چیزی درباره‌ی ماندن و رفتن، عادت و گسست و رابطه‌ی آدم‌هایی تبدیل می‌شود که بخشی از زندگی یکدیگر بوده‌اند. پایان، کلاه‌گیس را روی صحنه نگه می‌دارد و آدم را با خودش بیرون می‌برد.
ارادتمند؛ هومن
۱۱ مهر ساعت ۲۳:۵۱
چندی‌ست که از مسلخ اجرای منظومه‌ی پیامبر بدی‌ها رخت بربسته‌ام. اجرا، منظومه‌ی ذهنی مرا در هم کوفت و شالوده‌اش را فرو ریخت. سید را در بی‌‌پدر بود که بازشناختم. شکوفه‌های گیلاس‌اش، بار میوه‌ی کال مشق‌های اجرایی مرا بر دوش می‌کشید. منظومه‌ی زندانی دانمارک، برایم حکم قصیده‌ای در ستایش عجز داشت و شکسپیر را -که گمان می‌بردم استخوان‌هایش را جویده و هضم کرده‌ام- دیگر نمی‌شناختم. منظومه‌ی نخستش چونان مرکبی بی‌افسار و تشنه‌کام، حتی در تفت دمادم سحرگاه، پس از ساعت‌ها جان‌کندن در تمرینات تئاتر، رهایم نمی‌کرد. عمرم در دالیزهای تئاتر سپری شده و دیری است که هیچ اجرایی مرا از ساحت خویش نربوده است؛ اما هرگز پیش نیامده بود که نمایشی، مرا از درون چنین به هدم و فنا سپارد. شعر شاعری تشنه‌لب، که مخاطب را تا لب سرچشمه می‌کشاند و تنها از حلاوت آن لب‌های تشنه، سخن می‌راند. شکسپیر را نیز چنین قلمی در چنته‌ی مکبث‌اش است؟ مگر وی نیز می‌توانست تراژدی‌اش را چونان به سوگ بنشاند و مخاطب را، جرعه‌جرعه، از سرچشمه‌ی گوارایش، مست فنا کند؟ چه گورستانم باشی و چه آستانم، تقدیر این پیاله، محتوم است؛ خواه گیلاسی لبریز از باده‌ی وصل، و خواه کاسه‌ای تهی از سراب. سیدا! در ساحت این جنون، قلم من در برابر دستانی که مرگ را چنین حیات می‌بخشند، جز به نشانه‌ی احترام، بر زمین نخواهد نشست.
ارادتمند؛ هومن
۲۵ شهریور ساعت ۲۳:۳۳
می‌گویند خداوند برای ماندگاری اساطیر قدرت قلم و بیان را آفرید و هرکه را بیش از دیگری برتر می‌دانست،، او را صاحب قلم می‌کرد. من تا به‌حال خدا را ندیده‌ام. اما صاحب قلمانی را که او بر ما هدیه داده، بارها دیده‌ام. چه سعادتی والاتر از نوشتار و خلق دنیای گردبادکی آقای رشیدی تبار. چه سعادتی والاتر از بازی در دنیایی به‌دور، اما ملموس به دنیای خود، گروه بازیگران. چشمانم نیز برای هدیه دادن چنین اثری به آن‌ها از من تشکر کردند... من چرا! هدیه را عوامل این نمایش به من، شما و تئاتر دادند. از اجرای خوب و کم‌نقص شما بسیار سپاسگزارم. باشد که هر روز قوی‌تر از قبل روی صحنه حضور داشته باشید.
 

زمینه‌های فعالیت

شعر و ادبیات
تئاتر

تماس‌ها

09023465608