درباره نمایش اختتام عشق
پنجشنبه بود. دانشگاه بودیم و کلاس داشتیم از صبح تا عصر. اما فرهاد برای نمایش اختتام عشق بلیت گرفته بود. خلاصه که خسته
... دیدن ادامه ››
و کوفته با محمدعلی دیگر دوستمان اسنپ گرفتیم و راه افتادیم سمت تئاتر مستقل در خیابان مطهری. قهوه گرفتیم و گپ زدیم تا ورود دادند. بلیت من و محمدعلی کنار هم بود و برای فرهاد آن طرفتر. رفتیم و نشستیم. نور ما رفت و نور صحنه آمد.
داستان اختتام عشق درباره زن و مردی است که میخواهند رابطهشان را تمام کنند. در نیمه نخست نمایش زن تقریبا پشت به تماشاگران ایستاده و مرد از دلایل خودش برای تمامکردن رابطه میگوید. در نیمه دوم و پس از پاساژ جذابی، زن از دلایل خود میگوید. اگر نمایش را ندیده باشید احتمالا حدس خواهید زد که تنش اصلی نمایش این است که یکی میخواهد رابطه را تمام کند اما دیگری سعی میکند تا رفتار خود را توجیه کند و رابطه را درست کند اما راستش را بخواهید نمایش مسیر دیگری را دنبال میکند. تنش به جای آن که بیشتر معطوف به رابطه دو نفر باشد مربوط به خود شخصیتهاست. زن و مرد هیچ کدام نمیتوانند بفهمند چه میخواهند. حتی نمیتوانند با قطعیت بگویند که نسبت به هم چه کسی دارند و این حس از کدام رفتار طرف مقابل نشئت گرفته. اما این تنش خود را در اجرا چگونه نشان میدهد؟
این تنش خود را در نسبت زبان، ریتم بیان و بدن نشان میدهد. هر چند که شخصیتها زبان صریحی دارند. از کلمات زمخت و خشن در مقابل هم استفاده میکنند اما این زبان صریح خشن در ریتم گفتار میشکند و به لکنتی آهنگین و ریتمیک تبدیل میشود. از آن جایی که این لکنت نه به صورت تصادفی بلکه در الگوی تکرارشونده ثابتی رخ میدهد به ما نشان میدهد که شخصیت به صراحت لهجهای که در بیان دارد، اعتقاد ندارد. نمیتواند آن را به همان صراحت بگوید. این موضوع تضادی به وجود میآورد. تضادی میان کلمات و نحوه گفتنشان. این تضاد فضایی ایجاد میکند که ما به معنای کلمات شخصیتها به گونه دیگری بیندیشیم. تضاد دیگری میان کلمات و بدن نیز وجود دارد. هر چند که کلمات استوارند و از یک حس قطعی صحبت میکنند اما بدن مشوش است و نمیتواند خود را کنترل کند. باز این تضاد باعث میشود که ما در معنای کلمات شخصیتها بازاندیشی کنیم. هر چند که این تنش تقریبا به طور مشابهی بین شخصیت مرد و زن وجود دارد اما هر کدام از آنها شخصیتپردازی متفاوتی دارند.
مرد در نیمه اول نمایش و در زمان گفتن مونولوگش جز برای آب خوردن از جای خود تکان نمیخورد. هر چند که مدام با دستهای خود بازی میکند. زن در زمان شنیدن تقریبا بیحرکت است اما در زمان گفتن مونولوگش چندین بار از صحنه بیرون میرود و به صحنه برمیگردد و مرد در زمان شنیدن آرام آرام سر به خاک میساید. این تفاوتها با توجه به دیگر عناصر اجرا دلالتهای متمایزی برای هر شخصیت اینجاد میکند و این چنین در اجرا تفاوتی میان مرد و زن برقرار میشود و هر کدام به شخصیتهای متمایزی تبدیل میشوند.
نکته آخری که میخواهم درباره آن حرف بزنم درباره تناسب اجرا با شرایط اجتماعی حاضر است. راستش را بخواهید به نظرم موقعیتی که ما هماکنون در حال تجربه آن هستیم با موقعیتی که در صحنه نمایش داده میشود از زمین تا آسمان متفاوت است و به بیان دیگر اجرا چندان به درد مخاطب امروزی جامعه ایران نمیخورد اما علی نظرم را در این باره عوض کرد. مسئله نمایش درباره توانایی برقراری ارتباط با استفاده از کلمات است. دو نفر که از لحاظ قدرت برابر هستند، روبهروی هم میایستند و همه مشکلشان این است که نمیتوانند دقیقا توضیح بدهند که چه میخواهند. اما موقعیتی که ما در آن هستیم آدمها با هم برابر نیستند. گفت و گو به هیچ دردی نمیخورد. آن چه حرف میزند سلاحهای عجیب و غریب است و تو هیچ ارادهای درباره آن چه برایت پیش خواهد آمد، نداری. در نتیجه از نظر من موقعیت صحنه برای ما نیست، برای طبقه بورژوای غربی است که نان و آبش هست و تمام دغدغهاش در زندگی این است که پارتنرش را بفهمد.
یک روز اتفاقی علی را دیدم و با هم همصحبت شدیم. درباره نمایش حرف زدیم و من همین پاراگراف آخری را که برایتان نوشتم به او گفتم. علی با من مخالف بود و توصیه کرد از زاویه دیگری به موضوع نگاه کنم. اگر موضوع ناتوانی ما در بیان یک پدیده باشد چه؟ کمی فکر کردم و با علی موافقت کردم. درست است که مسئله اشخاص روی صحنه با من ایرانی سال 1405 متفاوت است اما به نظر میرسد که در یک موضوع مشترکیم و آن این است که نمیدانیم چه حسی داریم؟ نمیدانیم چه حسی باید داشته باشیم؟ نمیدانیم درباره حس خودمان و دیگری چگونه باید داوری کنیم؟ یا اصلا در میان صحنه در کنار دیوارهای سیمانریختهای که آجرها در پسش معلوم است، چه میکنیم؟
خلاصه که نمایش اشکان خیلنژاد به من یاد داد کارگردانی هنر استفاده از حواس پایهای است. استفاده درست از بدن، از موسیقی کلمات و واژهها. به نظرم از فرصت استفاده کنید و اختتام عشق را ببینید.