تاریخِ تئاترطوری
فراداستانِ تاریخنگارانه، که ریشه در نظریۀ لیندا هاچون دارد، بر این باور است که تاریخ واقعیتی عینی و بسته نیست، بلکه روایتی
... دیدن ادامه ››
است که در هر دورۀ بازخوانی و بازنویسی میشود. هاچون این اصطلاح را برای آثاری به کار میبرد که از یک سو دربارۀ گذشته سخن میگویند و از سوی دیگر به ساختگی، محدود و جانبدارانهبودن روایت خود نیز آگاهاند؛ چنین آثاری امکان سخن گفتن از گذشته را کنار نمیگذارند، بلکه ادعای دسترسی به تاریخی کاملاً عینی و بیواسطه را به پرسش میکشند، چون روایت تاریخی همیشه از خلال زبان، انتخاب و تفسیر شکل میگیرد. این شکل از تئاتر خودِ فرایند تاریخنویسی را به صحنه میآورد: چه کسی روایت میکند، چه چیزی حذف میشود و مرز میان واقعیت و روایت کجاست. ابزارهایش تئاتر درون تئاتر، شخصیتهای خودآگاه و راویان دوگانه است. در «هیسطوری»، ورود دانشآموزان به کتاب و نقشبازی آنها در شخصیتهای تاریخی، و شخصیت جوکر/کشیش که گاه راویِ تاریخِ فاتحان است و گاه بازیگرِ آن، دقیقاً همین خودآگاهی را ایجاد میکند که تاریخ «ساخته» میشود، نه «یافته». پارودیِ نمایش همزمان صورتهای فرهنگی پیشین را بازتولید و مشروعیت آنها را زیر سؤال میبرد و با بهکارگیری دوبارۀ شکلهای قدیمی، منشأ تاریخی و ایدئولوژیک آنها را آشکار میکند. «هیسطوری» دقیقاً همین کار را میکند: فرمِ روایتِ تاریخیِ رسمی را بازتولید میکند تا مشروعیتش را به چالش بکشد، و روایت فاتحان را با صدای بومیان و قربانیان روبهرو میسازد.
از سوی دیگر، تئاتر ستمدیدگان که از آگوستو بوآل میآید، هدفش تبدیل تماشاگر منفعل به تماشاگر-بازیگر است؛ کسی که نه فقط تماشا میکند، بلکه وارد عمل میشود، راهحل جایگزین را میآزماید و تمرینِ تغییر اجتماعی میکند. در این سنت، جوکر/ معلم/کارگردان شخصیتهای میانجیاند که اجرا را پیش میبرند و تماشاگر را به مداخله فرا میخوانند. در «هیسطوری»، دانشآموزان برای زنده ماندن و خروج از کتاب ناچارند مراحل را طی کنند و خودشان نقش شخصیتهای تاریخی را بازی کنند، یعنی همان گذار از تماشاگر به بازیگر و همان تمرین برای درک مکانیسم ستم و مقاومت.
«هیسطوری» فرمِ متاتئاتر تاریخنگارانه را به کار میگیرد تا نشان دهد تاریخ چگونه «نوشته» میشود: با لایهبندی تئاتر درون تئاتر، با راویِ دوگانۀ جوکر/معلم و با ورود دانشآموزان به درون کتاب، تماشاگر را با این حقیقت روبهرو میکند که آنچه «تاریخ» مینامیم، روایتی است که میتواند حذف کند، تحریف کند یا صداهایی را خاموش سازد. اما اثر در همینجا متوقف نمیشود و هدفِ تئاتر ستمدیدگان را دنبال میکند: دانشآموزان و با آنها تماشاگر نه فقط نظارهگرِ این روایتسازی میشوند، بلکه ناچارند درون آن قدم بگذارند، نقشها را بازی کنند و برای «خروج» تلاش کنند؛ یعنی از یک مصرفکنندۀ منفعلِ تاریخ به کسی تبدیل میشوند که مسئولیت خوانش انتقادی و حتی «بازنویسی» آن را احساس میکند. به این ترتیب، «هیسطوری» هم سازوکارِ تاریخنویسی را افشا میکند و هم مسئولیتِ مواجهۀ انتقادی با آن را به تماشاگر واگذار میکند، و همین تلفیقِ فرم و هدف است که آن را از یک اجرای صرفاً آموزشی به تجربهای تئاتری و تأملبرانگیز ارتقا میدهد.