جیجک علیشاه روی لبه تیغ
محمدرضا عبدالرحیمی
منتقد سینما و تئاتر
چند روزی است که نمایش جیجک علیشاه نوشته ذبیح منصور و به کارگردانی رحمت امینی در تماشاخانه سنگلج به روی صحنه می رود.نمایش از روز7مرداد ماه در ساعت19و سی دقیقه به روی صحنه می رود. جیجک علیشاه یکی از متون نمایش های ایرانی و سنتی است که به گفته بسیاری از صاحب نظران در دوره میانی نوشته می شود. به عبارتی پس از جنبش نمایشنامه نویسی در تبریز با حضور میرزا آقا تبریزی دوره میانی رخ می دهد. دوره ای که نمایش های ایرانی با روش ها و متد های مدرن تئاتر در دنیا تلفیق می شود و روش تازه ای شکل می گیرد. روشی که به مرور زمان پیروان خود را پیدا می کند و بنیان اولیه درام اولیه ایرانی را شکل می دهد. درام ایرانی که بعدها میراث غلامحسین ساعدی، بیضایی و دیگر نویسندگان برجسته ایرانی می شود. بنابراین بررسی نمایشی که تلاش می کند ریشه های اولیه نمایش های مدرن ایرانی زنده می کند؛ ضروری است. داستان بر سرمشاعره بزرگان دربار است که درمدح پادشاه شعر می گویند. یکی از درباریان باید شعر بگوید.امااو ناتوان است. پناه می برد به خدمه خود، اما آنها به جای شعر، معر می گویند. بنابراین او تلاش می کند که خودش شعر بگوید.
نکته کلیدی اینکه امینی درجریان کارگردان تلاش می کند مبحث کریم شیره ای را نیز در این نمایش وارد کند. به همین دلیل از ابتدای نمایش کریم شیره ... دیدن ادامه ›› ای حضور دارد و فرآیند نمایش را نیز تغییر می دهد. هر چند تا پایان نمایشنامه، شاه نیز تصمیم می گیرد نمایش های ایرانی را در دربار رایج کند. بنابراین اولین تغییر اینکه رحمت امینی برای تکمیل اثر نمایش کریم شیره ای را درجریان درام تلفیق می کند. این تصمیم باعث می شود که فضای جدی نمایش به سمت نمایش های کمدی آنهم مضحکه نزدیک می شود. درحالیکه نمایش اساسا نقدی اجتماعی بر وضع دربارقاجار است. به لحاظ کارگردانی نیز نمایش دچار تشویش ریتم است. هرچند در ابتدا ریتم نمایش خوب پیش می رود اما هرچه به پایان نمایش پیش می رویم؛ریتم دچار مشکل می سود. یکی از دلایل بر این مدعا آزادی بیش از حد کارگردان به بازیگران توانایی همچون امیر کربلایی زاده، فرزین محدث و... است. به نظر می رسد در پروسه کارگردانی موفق عمل شده و حال نیاز است که با تقطیع نمایش و استفاد از مکث و سکوت فرآیند اجرا را بازنگری کند. این بازنگری سبب تعیین ریتم مشخص اثر می شود. همانطور که گفته شد بازیگران توانایی در این اثر ایفای نقش می کنند که البته کمتر بداهه سازی صورت می گیرد. شاید در روند کارگردانی برای حفظ ویژگی های اثر جیجک علیشاه از بداهه سازی بازیگران جلوگیری شده است. درحالی که با بداهه سازی بازیگران به فضای نمایش های کمدی ایرانی نزدیک می شویم. بنابراین شاید بتوان گفت اجرای نمایش کمدی جیجک علیشاه راه رفتن روی لبه تیغ است. از سویی برای پرهیز از هرگونه تغییر در نمایشنامه باید به آن وفا دار ماند و هم از بداهه سازی نباید غافل بود زیرا نمایش های ایرانی ویژگی بداهه سازی را با خود همراه می کند. اما به دلیل نبود منابع کافی برای اطلاع و آگاهی از نمایش های ایرانی در دوران قاجار نمی توان به سادگی بداهه سازی مدرن را با آن نوع بداهه سازی های کریم شیره ای مشابه دانست.
همچنین در طراحی صحنه نمایش فضای مدرنیستی توجه بیشتری شده است. به خصوص در طراحی آغازین نمایش تخت پادشاه به صورت یک تاج بزرگ تعریف می شود . نوعی از نمادگرایی که با رنگ قرمز نیز تاکید شده .علاوه بر این مسائل تابلوهای متفاوتی که کارگردانی برای اجرا در نظر می گیرد، بازشناخت تابلو سازی درآثار مدرن است که به صورت سنتی ایرانی بازنگری می شود.