"به هر حال پیدایش شعر کودکان در عصر ماست. امروز حوزه‌ای به نام ادبیات کودک و شعر کودک در ادبیات تمام ملل وجود دارد و در شعر فارسی تا حدود شصت سال پیش (1) کسی به فکر این مساله نبود. شعری که به کودکان تعلیم داده می‌شد، از همان شعرهایی بود که بزرگان آن را یاد می‌گرفتند. غالباً در مکتب‌خانه‌ها، تا همین چند سال پیش، به بچه‌های شش هفت ساله دیوان حافظ یاد می‌دادند، پس از قرآن.
یکی از نخستین کسانی که سالهای قبل از فرمان مشروطیت متوجه این مساله شده و جنبه‌های آموزشی و تربیتی ادبیات کودکان را مورد نظر قرار داده است میرزا محمد ملک الکتاب شیرازی است که در 1310 ه ق به نقد ادبیات و متون تربیتی کودکان پرداخته است و کتاب «تربیت‌نامه و اندرزنامه» (محتوی بر الف نصایح برای اطفال) را نشر داده است. مقدمه‌ی این کتاب از لحاظ تاریخی بسیار مهم است زیرا درباره‌ی «زبان» و «محتوی» کتب درسی رایج در مکتب‌خانه‌ها و مدارس سخن گفته است.
شعرهایی که ایرج میرزا و یحیی دولت‌آبادی به عنوان ادبیات کودکان سروده‌اند تاثیرات همین افکار بوده است. در دیوان دولت‌آبادی چندین شعر ساده به عنوان «برای نوآموزان» وجود دارد که در شرایط تاریخی خود قابل ملاحظه است، مثلاً شعری که در وصف صبح سروده است و بدین گونه آغاز می‌شود:
باز شد دیدگان من از خواب
به به از آفتاب عالم‌تاب"

-----------------
1- این فصلها در حدود 1975 نوشته شده است.




با چراغ و آینه- محمدرضا شفیعی کدکنی