نگاه و چشم انداز حکیم نظامی گنجوی به عشق در مجموعه پنج گنج نگاهی گیرا و متفاوت است.نظامی گنجوی مکنونات عاشق و معشوق را با چنان لطف و ظرافتی در سخنی روان و پویا به نظم کشیده که گویی مکنون دل عاشق خویش است.سخنی چند درباره عشق از دفتر خسرو و شیرین پیشکش دوستان همدل:

مرا کز عشق به ناید شعاری
مبادا تا زیم جز عشق کاری
فلک جز عشق محرابی ندارد
جهان بی‌خاک عشق آبی ندارد
غلام عشق شو کاندیشه ... دیدن ادامه ›› این است
همه صاحب دلان را پیشه این است
کسی کز عشق خالی شد فسردست
گرش صد جان بود بی‌عشق مردست
اگر خود عشق هیچ افسون نداند
نه از سودای خویشت وارهاند؟
نروید تخم کس بی‌دانه عشق
کس ایمن نیست جز در خانه عشق
ز سوز عشق بهتر در جهان چیست
که بی او گل نخندید ابر نگریست
اگر عشق اوفتد در سینه سنگ
به معشوقی زند در گوهری چنگ
که مغناطیس اگر عاشق نبودی
بدان شوق آهنی را چون ربودی؟
طبایع جز کشش کاری ندانند
حکیمان این کشش را عشق خوانند
گر اندیشه کنی از راه بینش
به عشق است ایستاده آفرینش
مبین در دل که او سلطان جانست
قدم در عشق نه کو جان جانست
جهان عشقست و دیگر زرق سازی
همه بازیست الا عشقبازی