سارا کنعانی

هنرساز نویسنده/ روزنامه‌نگار

درباره «سیاوش»
بدون اسپویل (که قبلا فردوسی زحمتش را کشیده)
اگر بخواهم غر بزنم، می‌توانم یکراست بروم سر چند نقشه بودن شهرام حقیقت‌دوست و بپرسم چه اصراری بود ذهن مخاطب برای یک موضوع غیرضروری به بازی گرفته شود و او هم گرسیوز باشد و هم کی‌کاووس و هم با یک ماسک، افراسیاب؛ آن هم مخاطبی که در هوای سرد روی صندلی‌های ناراحت بخش تنیس باشگاه انقلاب نشسته و سخت است تمرکز کند اما: نه غر نمی‌زنم چون این تماشا، می‌ارزید.
اتفاقا خلوتی سکوی اجرا و بازی نور و تصاویر ضبط شده روی صفحات بزرگ نمایشگر با در نظر گرفتن مختصات صحنه و مضمون اثر، انتخاب درست و به‌جایی هم بود. وقتی مخاطب به تماشای قصه‌ای می‌نشیند که قرن پنجم گفته شده، چیز زیادی برای تعریف کردن باقی نمی‌ماند و او می‌خواهد بداند آن قصه‌ی افشا شده چطور در قالب تئاتر جان گرفته است؟ به رسم همیشگی آثار بیگ پروداکشن، گروه سی چهل نفره‌ای از پرفورمنسرها به صحنه رنگ دادند و با توجه به تعویض لباس آن‌ها در هر حضور، باید این خوش‌سلیقگی را قدر دانست.
بازی‌های یکدست، برگ برنده کار بود، مخصوصا وقتی کوچک‌ترین آن‌ها یعنی رایان سرلک هم با کهنه‌کارترین‌شان، مهدی سلطانی سروستانی رودررو می‌شد و درست مثل سیاوش که می‌توانست جلوی استادش رستم تهمتن عرض اندام کند، او هم چیزی کم نداشت.
به شخصه اگر قرار باشد یک مدال افتخار به گردن کسی بیاویزم، او ... دیدن ادامه ›› آزاده صمدی‌ست که زلیخاوار، سودابه را بازی کرد و آن‌چنان درست، که با علم به اینکه از فاصله چند ده متری نمی‌شود قیافه‌اش را دید، تمام بازی‌اش را توی صدایش ریخت و البته می‌دانم خیلی‌ها ممکن است دقیقا با همین دلیل، انتخاب‌شان شهرام حقیقت‌دوست باشد.
القصه، باید یک بار شأن‌نزول رسم شیرازی «سیاوش کشون/ سووشون» را تماشا می‌کردم که اتفاق افتاد و چه خوب که با صدای علی زند وکیلی هم همراه شد.

قبلا دیده‌م و به همه توصیه می‌کنم

نگاهی به قتل آقای هاورشام

قصه به قتل رسیدن آقای هاورشام می‌تواند نه معمایی باشد و نه استرس‌زا و اتفاقا کلی هم بخنداند اگر هیچکدام از اجزای صحنه سر جای خودشان نباشند. جاناتان سیر اگر از مسیر پر پیچ و خم به صحنه رساندن یک تئاتر در ایران خبر داشت، حتما نمایشنامه جالب‌تری می‌نوشت و القصه، اثری که این روزها در پردیس شهرزاد پیش روی مخاطب قرار گرفته می‌تواند برای مخاطب ایرانی به شکلی ویژه از یک «بلبشو»، قهقهه بیرون بکشد و چه خوب! چه اتفاق مبارکیست که تماشاگر بداند وقتی هیولایی به اسم ممیزی، با قیچی سانسور بالای سر متن می‌نشیند، وقتی سالن مناسب و بزرگ به اندازه کافی نداریم، وقتی انتشار یک استوری غیر هنری و کاملا اجتماعی اینستاگرامی از سوی یک بازیگر می‌تواند کل تیم نمایش را روی هوا ببرد، وقتی بودجه برای ساخت صحنه نیست، وقتی گروه برای تمرین زمان کافی ندارد، وقتی به جبر شرایط، هنرجوها ممکن است جای مجرب‌ها را بگیرند و چه و چه و چه، هنر با چه فضاحتی رو به‌رو می‌شود و آن وقت موتیف «ادامه بده» جای اینکه امیدبخش و پر از انگیزه و الهام باشد، خنده‌ای بزرگ به رخ مخاطب می‌نشاند که اگر دقت کنیم، تلخی‌اش هم چیزی از هرج و مرج صحنه کم ندارد.
به نظرم چیزی که از همه بیشتر در «قتل آقای هاورشام» شایسته توجه است، به رخ کشیدن اهمیت طراحی صحنه است. سکویی که می‌شکند، دیوارهایی که فرو می‌ریزند، کاغذدیواری‌هایی که ور می‌آیند یا پاره می‌شوند، قاب عکس‌هایی که سقوط می‌کنند، برفی که کاردستی بچه‌های مهدکودکیست و ... اضطرابی را به دل تماشاگر تحمیل می‌کنند که ممکن است وسط این تماشا با خودش بگوید «واقعا چه نعمتی‌ست طراحی صحنه درست و استخوان‌دار»؛ دست‌ِ کم برای من که اینطور بود، به خصوص وقتی ... دیدن ادامه ›› بازیگر ریزنقش نمایش، یک دستی از لوستر آویزان می‌شد و تو با خودت می‌گفتی طراحی صحنه‌ای که احساس اطمینان خاطر را از تماشاگر بگیرد و او را دلواپس کند، بزرگترین تلنگر این نمایش است و یک یادآوری بابت قدردان بودن به خاطر همه آن چیزی که هنوز در بضاعت تئاترمان داریم.

اول که اسم نمایش رو در تیوال دیدم خیال کردم اثر ادوارد آلبی روی صحنه اومده «رویای امریکایی». اون موقع به اسم نویسنده در برگه تیوال دقت نکردم.
بعد تا وارد سالن شدم با دیدن مجسمه‌های شیشه‌ای روی میز فهمیدم باید با «باغ وحش شیشه‌ای» مواجه بشم.
علی الحساب برام سواله چرا اسم رو عوض کردید
و اگر قرار به تعویض اسم بود، چرا اسمی که یه نمایشنامه‌نویس دیگه «آلبی»، گذاشته روی کارش؟

یک دعوت ساده مثلِ «بیا برای هم یک اسم انتخاب کنیم»
سارا کنعانی

اریک ایمانوئل اشمیت که اتفاقا او را بیشتر به عنوان نمایشنامه‌نویس می‌شناسیم تا نویسنده داستان، رمانی دارد به اسم «آدولف.ه. دو زندگی» (منتشر شده در سال 2001) که ترکیبی از خیال و واقعیت است. نویسنده یک فصل در میان، زندگی تاریخی هیتلر واقعی و هیتلر خیالی را مرور می‌کند که اولی همان دیکتاتوری است که می‌شناسیم و دومی در آکادمی هنر پذیرفته می‌شود و مسیر نقاش شدن را در پیش می‌گیرد. با دیدن نمایش «بیا برای هم یک اسم انتخاب کنیم» اثری با طراحی و کارگردانی خسرو نقیبی، یاد آن کتاب افتادم؛ چون بزنگاه‌ها برای آن‌که مهم و سرنوشت‌ساز باشند، الزاما نباید ابعاد تاریخی و جهانی به خود بگیرند و اصلا از کجا معلوم؟ شاید بسیاری از اتفاقات مشهور این دنیا زمانی رقم خورده باشد که یک انسان گمنام و هرگز یاد نشده در کتاب‌های تاریخ، در نقطه مهمی از کل فرایند، تصمیمی گرفت و قدمی برداشت و اثری گذاشت و پیامی رساند و مواردی از این دست.
نمایشی که این روزها در سالنی از عمارت هما روی صحنه است نیز مثل همان کتاب اشمیت، مخاطب را به فکر فرو می‌برد تا بار دیگر چنین سوالاتی را در ذهن مرور کند: ماندن یا رفتن؟ رسیدن به رویای شخصی یا باقی ماندن در یک عاشقانه‌ی دو نفره؟ تجربه طعم تلخ دلتنگی برای یار یا حسرت فراموشی یک ایده؟ این سوالات ... دیدن ادامه ›› به قدری ملموس و همه‌شمول است که بازیگران هر کدام یکی دوبار دیوار چهارم را می‌شکنند و با خروج از قالب نقش خود، مستقیم با مخاطب وارد گفت‌وگو شده و نظر آن‌ها را جویا می‌شوند و این اتفاق، نه تنها ذهن تماشاگر را مشوش نمی‌کند، بلکه او را نسبت به کشف آخر داستان، کنجکاوتر می‌سازد. او در حال تماشای دو نسخه از دو شخصیت مرد و زن است؛ مردی که می‌ماند، مردی که می‌رود، زنی که در جست‌وجوی رویاست، زنی که آرزوی خود را فراموش می‌کند. و در نهایت؛ شادی و حال خوب از آن کیست؟ این سوال می‌تواند به عدد صندلی‌های سالن نمایش، پاسخ متفاوت و متعدد داشته باشد، چراکه تعریف خوشبختی، تماشاگر به تماشاگر با هم فرق دارد.
تماشای این اثر را مخصوصا به کسانی که در مقاطع بالای آکادمیک در حال تحصیل در رشته‌هایی همچون جامعه‌شناسی، روانشناسی و ... هستند، توصیه می‌کنم؛ به‌ویژه در همین روزهای پساجنگ که مفهوم «مهاجرت» از نو پررنگ شده و روی پیراهنِ «انتخاب» پالتوی ضخیمی به نام «جبر» هم پوشیده است.

«غرب غمگین» یا زوال تمام دایره؟
سارا کنعانی
هرچند مخاطب ایرانی و چه بسا جهانی مارتین مک‌دونا را با «مرد بالشی» به خاطر می‌آورد اما طرفداران نمایشنامه‌های شخصیت‌محور و پاگرفته از مفاهیم روانشناسی به خوبی می‌دانند که او بیشتر از اینکه بلد باشد طنز سیاه بنویسد، می‌تواند از دل رابطه‌های گسست‌ناپذیر اجتماعی (مثل رابطه اعضای خانواده با یکدیگر) دراما بیرون بکشد و بعد سوار بر آنها، حرف اصلی خودش را بزند.
در متن «غرب غمزده» هم که البته این روزها با عنوان «غرب غمگین» روی صحنه ناظرزاده شاهد هستیم. رابطه‌ی سمی دو برادر روایت می‌شود که سعی شده در جریان معاشرت با یک پدر روحانی و یک دخترک جوان آراسته به احساسات لطیف، کمی از سیاهی (شاید هم خاکستری) فاصله بگیرد و به سفیدی بگراید اما این تغییر از اساس، امریست ناممکن؛ چراکه آدم‌‎ها هنوز از کینه‎های قدیمی دور عبور نکرده‌اند و اگر فرصت انتقام دست بدهد تا برادرکشی هم پیش می‌روند. البته این تنها لایه‌ی سطحی قصه است، وقتی دقیق‌تر می‌نگری در زیرمتن و عمق داستان به فلسفه‌ای پی می‌بری که قرار بوده روی شانه‌های مرد کشیش (پدر ولش) عیان شود؛ فلسفه‌ای که در تلاش است هنوز به جهان امیدوار باشد، هنوز آدم‌ها را به نیکی دعوت کند و هنوز دنبال معنا برای پوچی آن بگردد و البته که دست آخر نیز به همان سرنوشت تلخ غالب صاحبان نگرش‌های متفاوت دچار می‌شود و بعد، مرتکب آن گناه بزرگ نابخشودنی؛ ... دیدن ادامه ›› تمنای عدم.
«غرب غمگین» اولین تجربه کارگردانی فواد خراباتی محسوب می‌شود، هرچند که کوله‌باری از تجربه‌ی او در دستیاری کارگردان و اجرای طرح به خوبی در این اثر پدیدار شده و ابدا احساس نمی‌کنیم با یک هنرمند کار اولی مواجه هستیم. متن نیز توسط خسرو نقیبی (فیلمنامه‌نویس و دراماتورژ) و به‌آفرید غفاریان(بازیگر اثر) از نو ترجمه شده و به نظر می‌رسد همه چیز از پایه برای همین نمایش پی‌ریزی شده است؛ دیالوگ‌ها در مقایسه با سه ترجمه موجود در بازار تئاتری‌تر و ملموس‌تر است، هرچند که به دلیل حجم بالای سانسور (در صحنه‌های مستی شخصیت‌ها) آهی از نهاد تماشاگر بلند می‌شود و او در لحظاتی به خوبی متوجه دست‌بسته بودن کل گروه و بروز نقص‌های در اجراست. اساسا وقتی دو شخصیت لاابالی (کلمن و ولین) داریم، رسیدن به صحنه‌های سیاه‌مستی آنها یک انتظار طبیعی است، چه بسا بخشی از روند داستان و شخصیت‌پردازی نیز قرار بوده در چنین لحظاتی رقم بخورد، اما ... ؟ گویا قوانین موجود در ایران حتی از مخاطب ایرانی هم نسبت به دیگران مخاطبان تئاتر جهان یک «تئاتربین حرفه‌ای‌تر» می‌سازد، به این معنی که او باید نادیده‌ها و ناشنیده‌های روی صحنه را «حدس بزند» و به ادامه‌ی تماشا بپردازد و همین موضوع سختی کار همه اعضای تیم مخصوصا آوا فیاض، تهیه‌کننده اثر را مشخص می‌سازد.
ما شاهد یک نمایش رئال هستیم ولی این واقع‌گرایی در طراحی صحنه نمود نیافته. دیوارها به شکل بارزی کج و شیب‌دار ساخته شده تا ذهن را به پریشان‌احوالی ساکنان آن هدایت کند. داستان نمایش در همان سال نگارش اثر یعنی 1997 می‌گذرد اما روستای ایرلندی کوچک محل زندگی شخصیت‌ها (لی‌نین) تأثیرات زیستن در یک محیط کوچک پیش از رواج عمومی اینترنت را به نمایش می‌گذارد؛ آدم‌ها یکدیگر را می‌شناسند، درباره‌ی هم نظرات قضاوت‌گرانه بیان می‌کنند، با یکدیگر دادوستد دارند و البته هنوز باورهای سنتی یک ارزش محسوب می‌شود و برای مثال، گریلین به شوخی می‌گوید باردار شده تا سر به سر کشیش بگذارد. جهان زیبایی که پدر ولش به دنبال آن است و به خاطر ناتوانی در ساختنش سرخورده شده، حتی در این روستای غیرمدرن و دور از شهر هم پا نگرفته است؛ آیا مک‌دونا می‌خواسته با بازتاباندن این تصویر، تئوری نا امیدیش را از جهان تکرار کند؟ او حتی از باخت تاریخی تیم فوتبال ایرلند از هلند در اکتبر 1997 (که مانع از صعود به جام جهانی 2002 شد) هم یاد می‌کند تا به این ترتیب هم یک بُعد زمانی به نمایشنامه داده باشد و هم یک نا امیدی و غصه جمعی و آشنا را به جهان اثرش اضافه کند؛ انگار که پدر ولش هم درست شبیه آن هوادار فوتبالی است که سه تا گل از رقیب خورده و حالا هیچ چیز آرام‌اش نمی‌کند الا اینکه خود را به قعر دریاچه بیاندازد و فراموش کند که کشیش کاتولیک نمی‌تواند معشوق یک دخترک زیبا باشد، آن هم دخترکی که ساقی روستا شده و به جوانان، آت و آشغال می‌فروشد!